Zwaan of feniks? (2)

Geloof in zichzelf
Het probleem van Europa is, zoals de Canadese wetenschapper Steven Pinker herhaaldelijk benadrukt, haar moeite om te blijven geloven in de kracht van de eigen cultuur. Een uitermate treurige zaak. Ik deel deze analyse. 

Zoals in de meeste moderne culturen, wordt de Europese cultuur steeds minder transgenerationeel doorgegeven. Met alle gevolgen van dien. Wandelen in je eigen cultuur zonder een minimum aan bagage te hebben meegekregen, is naar Santiago de Compostella lopen zonder ooit van Jakobus de Meerdere en de Jakobus-schelp te hebben gehoord. Het kan, maar je mist de clou.

Waarden
Wat zijn nu de waarden die de Europese cultuur hebben gemaakt tot wat ze is? Deze vraag is niet zonder gevaar. Als een beschaving begint met het opstellen van canons, zegt dat veel over de staat waarin zij zich bevindt. De vertwijfeling over wat van belang is en wat niet, is toegeslagen. Er is te veel, men weet te weinig. Tijd voor een canon dus! Het eigene aan een canon, die soms van bovenaf wordt opgelegd, is dat hij objectiviteit wil uitstralen, maar ondertussen  een hoog subjectief gehalte heeft. Dit leidt vaak tot zinloze discussies. Die kant wil ik niet op. Interessanter is het om mensen uit te dagen zelf een keuze te maken. Welke verhalen, waarden of kunstwerken zouden volgens hen de volgende generaties niet mogen missen? Vanuit die persoonlijke voorkeuren kan dan wellicht naar een algemene deler worden gezocht. 
De joodse traditie kent de gewoonte om mensen tegen het einde van hun leven een geestelijk testament te laten schrijven. Het ik is daarin aan het woord, tegen de achtergrond van de cultuur waarin men leeft. Deze gewoonte komt steeds meer in zwang en dat bracht mij tot de vraag: welke geestelijke legaten wil ik eigenlijk nalaten? In hedendaagse taal: waar sta ik voor, welke waarden vind ik belangrijk, waar tref ik ze aan, en hoe kan ik ze doorgeven? Persoonlijke overwegingen en algemene cultuuruitingen komen hier bij elkaar. Stel dat iemand moed essentieel vindt en dit door wil geven. Moed, een van de vier centrale begrippen van de antieke Griekse deugdenleer, is een abstract begrip dat vraagt om voorbeelden. Die zijn in de Europese cultuur gelukkig volop te vinden: van Captains courageous van Rudyard Kipling (1897), verfilmd door Victor Fleming  in 1937, tot het toneelstuk Moeder Courage van Berthold Brecht (1939), dat nog steeds veel wordt geprogrammeerd.

Van generatie tot generatie gaf Europa haar culturele waarden door. Dat doet ze nog steeds, maar de vanzelfsprekendheid waarmee dit gebeurde, bestaat niet meer. De notariële infrastructuur voor de overdracht van cultuur vertoont helaas wat kuren.

Kroonjuwelen
Dit was voor mij onder meer de reden om, voorafgaande aan mijn emeritaat als hoogleraar Europese cultuur aan de Radbouduniversiteit Nijmegen, een boek te schrijven waarin ik de kroonjuwelen van de Europese cultuur aan de orde stel. Heel concreet, zoals ze in kunst, literatuur, muziek en film zichtbaar worden.  Erfenis Europa. Toekomst van een stervende zwaan noemt negen kroonjuwelen uit de Europese cultuur: verwondering, nieuwsgierigheid, vertrouwen in de vooruitgang, verantwoordelijkheid, tolerantie, geduld, vrijheid, idealisme en schoonheid. Dat zijn de begrippen die naar mijn mening Europa steeds opnieuw uit het slop hebben gehaald en dat zullen blijven doen. Ook nu. Maar er zijn er ongetwijfeld meer. Het boek nodigt uit om zelf of in een groep na te denken over andere kroonjuwelen met kun kunstzinnige sporen.

Europa, de frisse jonge dame die Zeus in de gedaante van een reusachtige doch minzame witte stier ontvoerde, gaf ons continent haar naam. Ze is weliswaar een oude dame nu, maar ze is niet vergeten hoe haar attente minnaar wist te vermijden dat ze gedurende de ellenlange zwemtocht van Libanon naar Kreta natte voeten kreeg. Europa, met haar lange geschiedenis en rijke cultuur, staat nog steeds op het droge. Wij hoeven ons over haar geen bovenmatige zorgen te maken. Wat nu zo angstig lijkt, zal uiteindelijk een rimpeling in de tijd blijken te zijn. Mits de cultuur waarin wij grootgebracht zijn en waar we van genieten, doorgegeven wordt.

Christiane Berkvens-Stevelinck
Als aanvulling op het boek is er een website met links naar de besproken schilderijen, boeken en films: www.erfeniseuropa.nl.
Ook is het mogelijk workshops te volgen: Erfenis Europa: mijn legaten en geestelijk testament schrijven.
Contact en informatie: C.Berkvens@planet.nl

Bron: Adrem oktober 2012

Christiane Berkvens - Stevelinck
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *