Zin als uitdaging op ons levenspad

Bij  zin  en zingeving denken we al gauw aan de vraag naar de zin van het leven. En ook naar de zin van het eigen bestaan. Bij een ieder is er wel eens die reflectie. 

Hoe is dat bijvoorbeeld bij mij? Gaf ik mijn leven zin in de ik-rollen die ik tijdens en na mijn lagere, middelbare en universitaire scholing vervulde en nog steeds vervul? En ging het daarbij meer om ego- of ambitierollen, dus om te tonen aan de mensen en mezelf, dat ik iets kan presteren dan wel in diverse opzichten kan uitblinken boven anderen? Of was daarin soms ook het kiezen voor een droom, dus een missie in de richting van zin, compassie of dienstbaarheid voor de vrede te herkennen?

Daarover denkend vind ik het nuttig in ons leven vier bestaansniveaus te onderscheiden nl. 1) het lichamelijke, 2 ) het mentale, 3) het emotionele en 4) het spirituele. Het is geen geheim dat de westerse beschaving in gezin, school en economie niet gericht is op spiritualiteit en emotionele heling, maar daarentegen sterk focust op ontwikkeling van de eerste twee, dus zowel op goede zorg voor fysieke en materiele aspecten als op denken en redeneren, de intellectuele dimensie. Vooral het emotionele is stiefkind.

Het is dan ook geen wonder dat we, hoewel voortgekomen uit de geestelijke wereld waarin we voorafgaande aan onze incarnatie naar mijn idee ‘in de geest’ waren, daarna in het leven mede door genoemde eenzijdigheid in onze maatschappij al gauw een onevenwichtige indruk maken. Ook al lijkt het voor de buitenwereld heel wat door het masker van ego-handhaving, dat we weten op te zetten. Veel problemen en grote of kleine crises wijzen op des-oriëntatie, psychische verwarring, geestelijke leegte, waardoor bij velen de ziels- en levenskracht weg is en ook het gevoel ontbreekt dat het leven er toe doet, dat het leven zin heeft. Ik noem dat vervreemding.

Vervreemding die mogelijk een gevolg is van een krampachtig ons richten op ambitie, willen presteren en gloriëren, kortom in de ban zijn van de wetten van de uiterlijke of materiele wereld. In de ‘ochtend’ (term gebruikt door Carl Jung en ontleend aan de Oedipusmythe) en vaak ook nog in de ‘middag’ van ons leven kan die levensattitude best wel een tijdje zin geven. Zo is althans de perceptie van velen van ons. ‘Ons ego is toch prima’, zeggen we tegen onszelf, er aan toevoegend, dat we behalve ons salaris of bezit toch ‘zijn wat we doen’. Niet dat er met presteren op zich veel mis is, maar het gaat hier om die vereenzelviging. We zijn namelijk veel meer dan we presteren. We zijn spirituele wezens die hier aardse ervaringen opdoen. Iets wat we overigens vaak niet beseffen of zijn vergeten, zeker in een bepaalde fase van ons leven. Die vereenzelviging met wat we doen en met onze persona (masker), dus hoe de mensen ons moeten zien, heeft vaak een ratrace tot gevolg, de krampachtige attitude van rupsje nooit genoeg, een constant tekortgevoel en het daarom steeds weer ergens anders heen moeten. Daarbij past dat het ego zichzelf tot godheid creëert, die straft en wreekt indien ‘nodig’ en tevens het deel zijn van de Bron, waaruit we vandaan komen, geheel verdringt. Men is dan niet verbonden met die Bron noch met het authentieke deel in ons Zelf, vaak ziel genoemd. In deze levenshouding zie ik weinig zin. Het is veeleer een illusie. Mensen ontdekken dat, als ze er in vastlopen.

Er is echter een omslag naar zingeving mogelijk. Loslaten, daar draait alles om, meent Paul de Blot, hoogleraar Business Spiritualiteit in Nijenrode. Ik denk dat hij gelijk heeft. ‘Alles stroomt’ zei Heraclitus, het leven is (dus) gericht op verandering. Dat impliceert vooral een innerlijke groei naar bewustzijn, naast het ontdekken dat we behalve het ego, ook een innerlijke stem hebben, of iets wat ons subtiel stuurt in het leven. Die verandering is nogmaals een groei naar (ruimer) bewustzijn, waarvoor loslaten een voorwaarde lijkt. Loslaten van uiterlijke zekerheden en niet te vergeten de beperkende ideeën over onszelf om dan in de diepte van ons hart iets nieuws te vinden. We zijn onderdeel van een goddelijke evolutie. Ik bedoel niet zozeer die waarvoor Darwin beroemd werd, maar veel breder en kosmisch van aard met zeker ook de kant van energie, bewustzijn en informatie, de drie immateriële kernen van de kosmos, zoals ontdekt door de kwantumfysica. Een evolutie? Ja een evolutionair gebeuren, waarvan het Mysterie (ook wel God genoemd)  de kern is. Een gebeuren, dat ons angstig kan maken, als we niet met vertrouwen in het leven staan.

In het met vertrouwen in het leven staan ligt naar mijn mening nu juist de omslag naar zin. Zekerheden kunnen immers ook een soort gevangenis zijn, waardoor we in kramp leven. Onzekerheden omarmen kan daarentegen zo een gevoel van vrijheid geven. De befaamde wetenschapper Maslow stelt, dat er naast fysieke basisbehoeften en  immateriële basisbehoeften als liefde en erkenning er ook belangrijke zijnsbehoeften zijn, zoals zelftranscendentie om contact te maken met de absolutie dimensie van ons wezen, kortom met de Grond van Zijn. Je kunt dat ook noemen de mystieke dimensie van ons bestaan, die van binnenuit – zonder het ‘vingertje’ van het moeten’ – leidt tot de omslag naar zin of een hoger bewustzijnsniveau in de richting van eenheid, dankbaarheid, vreugde, mildheid, vriendelijkheid en het ervaren van verbondenheid.

In de oude religieuze geschriften heet die omslag (of ‘verschuiving’, zoals Wayne Dyer het noemt in de pas uitgekomen film ‘De Verschuiving’, de verfilming van zijn gelijknamige boek uit 2010) ‘wedergeboorte’. De Bhagahavad Gita spreekt zelfs van de ‘tweede geboorte in de wereld van de Geest’, daarmee aangevend, dat wij uit die wereld vandaan komen, na de incarnatie de geest wel meekregen, maar dat we die door allerlei omstandigheden zijn vergeten of hebben weggedrukt. In de omslag naar een (weer) meer ‘in de geest’ leven, ‘verheft de mens’ naar de woorden van Albert Schweitzer ‘zijn natuurlijke relatie met de wereld tot een spirituele relatie’ en krijgt het leven authentiek zin, omdat er dan sprake is van een droom of een doel, dat boven zichzelf uitstijgt.

Als ik naar m’n eigen leven tot nu toe kijk, dan heb ik naast m’n professie als antropoloog ook nogal wat aan vrede en politiek gedaan. Ik ben nog actief in onder meer de ‘Beweging voor Geweldloze Kracht’, die zich laat inspireren door Gandhi. Achteraf vraag ik me dan af of dit streven naar vrede een ego-behoefte was dan wel het volgen van een roep in mezelf? De grote mythen-kenner Joseph Campbell formuleert in ‘De Held met de Duizend Gezichten’ het laatste als ‘de roep tot dienen, tot het overgeven van ons leven aan iets groters dan wijzelf, de roep die we bedoeld zijn te worden, om ons levenspatroon te verwerkelijken. Als we ja zeggen tegen die roep, gaan we de drempel van het avontuur over’. Ik heb echter het idee, dat ook in mijn eigen leven deze roep pas zuiver gestalte kan krijgen na bovengenoemde omslag van ambitieus naar zinvol leven. Er kan vóór die omslag zeker wel sprake zijn van bevlogenheid, ook wel bij mijzelf naar ik meen, maar ik herinner me niettemin ook, dat bij al die bevlogenheid in m’n vredesacties ik tevens niet gespeend was van ego-kenmerken als ijdelheid. Beter gezegd, dat de innerlijke vrede bij mij nog niet optimaal was, wat idealiter wel zou moeten, als je je inzet voor uiterlijke vrede. Ik constateerde dit toen bij meerder jonge activisten, wat soms leidde tot fanatisme en indirecte dwanguitoefening, hoezeer Gandhi ons ook steeds voorhield, dat geweldloosheid de ‘strategie van de liefde’ is en hij het zo juist zijn grootste succes noemde, dat ‘de Britten zijn land als vrienden verlieten’. (Indirecte dwanguitoefening komt helaas nog vrij veel voor, ook in idealistische kring.)

Pas later ben ik beter gaan inzien dat vrede een ‘strategie van de liefde’ is en dat we daarom constant een onderscheid moeten maken tussen de mens als persoon en diens gedrag. En ook dat we beter het eindeloze gevecht van het ego ‘ten behoeve ons eigen gelijk’ en het overal meteen grote kritiek op hebben beter kunnen stoppen of los laten. Om vervolgens te kunnen kiezen voor onze droom, voor leven ‘in de geest’ of anders gezegd voor zinvol leven van mildheid en verbondenheid, waarin minder wordt geoordeeld en minder wraak wordt  genomen, maar sneller wordt vergeven. Ik heb overigens geen spijt van mijn activiteiten op het terrein van vrede en politiek, ook omdat het voor mij een leerproces was (soms nog is) en ik er onder meer van leer, dat politiek, ook in een democratie, vaak ‘oorlog’ is.

Laat een ieder in uren van reflectie toetsen, in hoeverre in het eigen leven ook genoemde omslag bij haar of hem te constateren valt. Dat die niet helemaal zonder realiteitswaarde is, komt naar voren in een recent onderzoek in de VS bij mannelijke en vrouwelijke 50-plussers. Hadden de mannen eerst rijkdom, avontuur, succes, eer en genot als top-wijf van waarden, nu was dat spiritualiteit, persoonlijke rust, gezin, Hogere wil en eerlijkheid. Bij de vrouwen in het onderzoek was deze top-vijf van waarden eerst gezin, onafhankelijkheid, carriere, je aanpassen en aantrekkelijk zijn en na de omslag persoonlijke groei, eigen waarde, spiritualiteit, geluk en vrijgevigheid. Bij het zoeken naar of bij het tot stand doen komen van de omslag naar zinvol leven tenslotte worden we gedragen, soms via een weg van tegenspoed, door een Kracht die onze groei en transformatie voedt. Het is dus een universeel (innerlijk) gebeuren. Ook de Bosjesmannen in Botswana, een land waar ik in de jaren negentig onderzoek deed in de slums van Gaborone, wisten dit vanuit innerlijk weten, getuige hun spreken over twee soorten ‘honger’. De ‘kleine honger’ luistert naar de maag en de ‘grote honger’ is volgens hen het verlangen naar zingeving en betekenis.

Hans Feddema
Hans Feddema is antropoloog en publicist en organisator van het Filosofisch Café Leiden. Hij studeerde geschiedenis en antropologie. Na zijn studies aan de Vrije Universiteit en aan de Universiteit van Amsterdam was hij jarenlang werkzaam als universitair docent, onderzoeker, journalist en politicus. In 1989 was hij een van de ruim tien oprichters van GroenLinks.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *