Wat betekent de vrijlating van de Pussy Riot-activistes?

Enkele vragen aan dr. Ekaterina Elbakyan, hoogleraar godsdienstsociologie en hoofd van het informatiecentrum ReligioPolis in Moskou.

De twee gedetineerde leden van de Russische vrouwenpunkgroep Pussy Riot krijgen amnestie. Wat zegt het u? 

“Niet veel. Deze amnestie heeft te maken met het vieren van het 20-jarige bestaan van de nieuwe grondwet van de Russische Federatie en wordt o.a. gegeven aan gedetineerde moeders met minderjarige kinderen. Nadezhda Tolokonnikova en Maria Alekhina van Pussy Riot hebben allebei jonge kinderen. Hun 2-jarige gevangenisstraf zou in maart 2014 tot een eind komen. Door de amnestie is hun opsluiting ruime twee maanden korter geworden. Deze vrijlating  is natuurlijk een goede zaak. Het betekent echter niet herstel van de rechtvaardigheid.

De daad en de straf stonden in hun geval niet in verhouding en dat zag ook de Russisch-Orthodoxe Kerk. De kerkleiders waren zeer negatief over het ‘punk-gebed’ van Pussy Riot activistes tegen de herkiezing van Putin in de hoofdkathedraal van Moskou, maar zij wilden liever een morele beoordeling van deze jonge vrouwen. Er waren zelfs priesters die publiekelijk hebben geprotesteerd tegen de rechtszaak tegen Pussy Riot, zoals Pavel Adelgeim uit Pskov en Vyacheslav Vinnikov uit Moskou. Deze twee priesters zagen een parallel tussen het punk-gebed van Pussi Riot en gedrag van de ‘heilige gekken’ (yurodivy) in de Russische orthodoxe traditie die ook in groteske vorm machtsmisbruik en corruptie van de autoriteiten aan de kaak stelden.

Maar het bleek nu geen goede tijd te zijn voor ‘heilige gekken’ en helemaal niet voor een punk-gebed aan de Maagd Maria voor de bescherming van Rusland tegen Putin. Hadden de Pussy Riot activistes zich niet tegen hem gericht, dan zou hun actie hen slechts een boete bezorgd hebben. De consequenties waren niet alleen voor henzelf ellendig. Het optreden van Pussy Riot in de hoofdkathedraal gaf aanleiding voor het aanscherpen van de blasfemiewet. Artikel 148 van het Russische Strafrecht, die in het recht op vrijheid van geweten en godsdienst voorziet, werd aangevuld met een straf tot drie jaar detentie voor acties die de maatschappij in diskrediet brengen en religieuze gevoelens van gelovigen beledigen.”

Zijn de religieuze minderheden, b.v. aanhangers van Hare Krishna of Jehova’s getuigen, dan niet blij met deze verandering? Ze hadden veel klachten over agressie in de samenleving in hun richting.

“De aanvulling van de artikel 148 zou bescherming bieden aan alle gelovigen, maar het werkt als een afschrikking voor uiting van kritiek aan het adres van Russisch-Orthodoxe Kerk. Maar orthodoxe gelovigen zelf vallen, net als vroeger, protestantse boekenkiosken of op straat dansende Hare Krishna-aanhangers aan. Er kwam nog geen enkele rechtszaak tegen hen. In de praktijk eisen alleen leden van de Russische-Orthodoxe Kerk bescherming van hun gevoelens. Religieuze minderheden doen het niet, hoewel juist zij meer beledigingen hebben te verduren. Ik denk dat zij niet geloven dat het voor hen enige zin heeft.”

Stel je voor dat iemand aangifte komt doen bij de politie tegen zijn buurman omdat hij een t-shirt met een karikatuur van Jezus draagt. Wat gaat er dan gebeuren?

“Naar alle waarschijnlijkheid niets. Er gebeurde al iets dergelijks. Een orthodoxe activist, Juri Ageshchev, had talloze klachten bij diverse overheidsinstellingen ingediend omdat hij het bestaan van de winkel ‘Gelukkige Heks’ in de buurt van de oude kathedralen van het Kremlin voor zijn religieuze gevoelens beledigend vond. Dit had geen consequenties. Er moeten meer van dit soort incidenten geweest zijn na de wetsverandering maar zover ik het weet is er niemand voor dit soort zaken berecht.

Het ergste is dat de strafbare feiten in de nieuwe versie van de artikel 148 niet duidelijk omschreven zijn. In het Strafrecht bestonden al artikelen voor concrete overtredingen zoals vandalisme, mishandeling, laster e.a. Maar wat betekent een ‘belediging van religieuze gevoelens’? En waarom ‘religieuze’ en niet ‘atheïstische’ of ‘patriottische’ of ‘esthetische’ of welke dan ook menselijke gevoelens? Hoe moet een rechter dan de belediging van religieuze gevoelens bepalen in allerlei levenssituaties? Bijvoorbeeld als een lid van Russisch-Orthodoxe Kerk de bouw van een moskee of een boeddhistische tempel of een museum over het atheïsme nabij zijn kerk beledigend vindt?  En waarom zouden de gevoelens van een gelovige meer moeten tellen dan die van een niet-gelovige?  Zulke vragen kwamen op tijdens debatten in de Doema over de nieuw maatregel, maar ze bleven onbeantwoord. Juristen, psychologen, godsdienstsociologen en politicologen hadden veel bezwaren tegen de nieuwe versie van de blasfemiewet. Opmerkelijk is dat alleen de Russisch-Orthodoxe Kerk en enkele moslimorganisaties enthousiast waren toen die aangenomen werd.

Ik ben eens met de voorzitter van het Russische Joodse Congres, Jury Kanner, die zei: ‘Het aantal beledigden in hun religieuze gevoelens zal bepaald worden door het aantal provocaties, de sociale onrust die ze veroorzaken en de publiciteit erover. Wij zijn nu met een artikel in het Strafrecht opgezadeld dat moeilijk is te gebruiken maar gemakkelijk is te misbruiken.’

Verwacht u niet dat u ook problemen kunt krijgen? De site van uw centrum PeligioPolis publiceert ook kritiek op de gang van zaken in de Russisch-Orthodoxe Kerk. Dat kan ook beledigend zijn voor gelovigen. Ook is het niet leuk voor de autoriteiten dat uw site populair is geworden. De laatste keer toen ik deze bezocht waren er naast mij nog ong. 1100 bezoekers. 

Ons centrum en site hebben een wetenschappelijk karakter. We publiceren alleen informatie uit betrouwbare bronnen. Dat is onze bescherming. Natuurlijk niet voor 100%, want er bestaan orthodoxen voor wie de moderne wetenschap van de duivel is. Er zijn nog geen klachten tegen ons ingediend. Wel moesten we regelmatig virusbesmettingen overleven. Dat is ons tot nu wel gelukt.”

Volgens de statistiek hoort het overgrote deel van de Russen tot de aanhang van de Russisch-Orthodoxe Kerk. 20 jaar geleden was de bevolking van Rusland bijna helemaal atheïstisch. Hoe ontstond deze spectaculaire metamorfose?

“De cijfers tonen slechts een zelfidentificatie van mensen. Die is bepaald door het sociale klimaat en de tijdgeest. Toen dezelfde mensen burgers van de atheïstische Sovjet Unie waren, noemden ze zich bij sociologische onderzoeken atheïst. Het was een sociaal-politieke zelfidentificatie. Nu zijn ze burgers van het land dat Rusland heet en hun zelfidentificatie is etnisch en cultureel. Als je een Rus bent, ben je Russisch-orthodox. Dit is de logica van het massabewustzijn. Vandaar gingen de politieke veranderingen in Rusland in de jaren ‘90 gepaard met een groeiende belangstelling voor de Russisch-Orthodoxe Kerk. Toen het land communistisch en atheïstisch was, was het niet goed een gelovige te zijn. Inmiddels is het andersom.

Met Kerst en Pasen gaat slechts 2% van de bevolking naar de kerk. Waarschijnlijk zegt dit meer dan het aantal mensen dat zich Russisch-orthodox noemt. Volgens één van de recente onderzoeken is dat 74 %. Wat bijzonder is, is dat slechts 58% van hen naar eigen zeggen in God gelooft. En dan is het nog niet zeker dat hun godsbeeld precies hetzelfde is als dat van de Russisch-Orthodoxe Kerk.”

Foto: Игорь Мухин/Wikimedia Commons

Alla Avilova
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *