Waarde, of: voorbij het subjectieve

Leven we in een relativistische wereld, een wereld waarin er alleen maar meningen zijn en geen objectiviteit? Geen waarheid, geen echte harde werkelijkheid, niets om ons aan vast te klampen? Is alles een taalspel geworden? Of is er nog iets dat voorbij het subjectieve gaat? Iets dat ons verbindt? Reflectie door Nicole des Bouvrie.

Relativisme, of?

De verschillende meningen omtrent het vluchtelingenprobleem kunnen gezien worden als een hoogtepunt van ons relativisme. Althans, volgens Rob Wijnberg is er geen waarheid over deze problematiek mogelijk, is alles slechts een visie hierop. Waarom dit een gevaarlijke opvatting is, legt Fleur Jongepier uit in deze heldere blog “Waarom de vluchtelingenkwestie geen goud-wit-zwart-blauw jurkje is“. Haar conclusie is helder: “Onze morele uitspraken zijn, ten eerste, niet zomaar ‘meningen’. Ten tweede, relativisme ondermijnt zichzelf. Ten derde, als de relativist niettemin morele uitspraken doet, dan kan hij/zij hiervoor geen reden geven die door anderen geaccepteerd zouden moeten worden. We moeten niet al te gemakkelijk de relativist uit gaan hangen. Relativisme is bepaald niet evident, en ook niet ongevaarlijk. Het is nogal wat om te beweren dat vluchtelingenhaters en vluchtelingenhelpers even valide perspectieven hebben. En dat zou Wijnberg moeten weten.”

Wat nog niet zo duidelijk is, is wat dan wel. Hoe kunnen we de verschillende standpunten die gemaakt worden in hetzelfde discours, in hetzelfde debat, wegen en oordelen? Is er een alternatief voor het relativisme dat zich onthoud van een oordeel? Kunnen we een standpunt innemen, zonder daarmee ook direct weer terug te vallen op een situatie waarin iemand met een opgeheven vingertje bepaalt wat er gedacht en gevonden moet worden? Ik denk van wel, en de sleutel daarvoor ligt in het onderscheid tussen de woorden ‘waar’ en ‘waarde’.

Waar en/of waarde

Een vaak terugkomend woord in deze problematiek is het woord ‘waarheid’ of ‘waar’. Het is een concept dat enorm verschillend wordt uitgelegd door relativisten en absolutisten. Voor het relativisme is geen één waarheid, maar heeft iedereen zijn eigen waarheid (om even kort door de bocht te zijn). Voor absolutisten is er juist wel één waarheid. Waar we wellicht andere perspectieven op kunnen hebben, misschien kunnen we die ene waarheid wel niet eens helemaal kennen, maar toch bestaat hij. Of zij (of het). Een eeuwenoud probleem, waar we te midden van de huidige chaos van de wereld nooit echt uit gaan komen, zeker niet als we beseffen dat wat we zien niet eens helemaal door ons zelf bepaald wordt (zie Kant, zie Foucault, zie vele filosofen).

Waar we wel uit kunnen komen, is te kijken naar datgene dat waar is. Hoe we waarheid ook opvatten, dat wat waar is, heeft waarde. Ondanks dat die ervaring van waarde komt vanuit een subjectieve opvatting, is datgene dat van waarde is, iets waardevols voor iedereen – of je nu relativist of absolutist bent. Iets is namelijk al van waarde, ook als er maar een klein beetje waarheid in zit. In de Nederlandse taal is dit een duidelijk verband – maar in het Engels niet (truth – value), en in het Duits is het verband ook een stuk minder duidelijk (Wahrheit – Wert), zo ook in het Frans (vérité, valeur).

Universele waarden

Iets dat waarde heeft, heeft dat wellicht in verschillende mate voor verschillende mensen, maar dat het een waarde is, een waarde heeft, dat is universeel. Tenminste, als we denkers als Amartya Sen en Martha Nussbaum mogen geloven. Een gedachte die goed te volgen is, wanneer we kritisch kijken naar de voorschriften en definities die in alle religies naar voren komen en een bijzonder grote overlap heeft als het gaat om de waardes die ze voorstaan.

Waar we mee uit moeten kijken, wanneer we het hebben over universele waardes, is dat we ze niet dusdanig invullen dat een specifieke opvatting de overhand gaat hebben. We zouden kunnen zeggen dat het menselijk leven van universele waarde is, maar hoeveel waarde, en wat het precies is wat ‘menselijk’ is, dat vergt nog heel wat discussie en het is de vraag of we het daar ooit eens over kunnen worden. Maar dat het menselijk leven een waarde heeft, in de algemene zin van het woord, dat lijkt me duidelijk.

Laten we dus vooral met elkaar in gesprek blijven gaan of we het menselijk leven in economische of sociale waarde uit moeten drukken, of het ene leven meer waard is dan het leven van een ander, of tien levens tien keer zo belangrijk zijn als het leven van een eenling. Maar laten we bij die discussies ook niet vergeten dat we het ook over een ding eens zijn. Voorbij alle subjectieve opvattingen ligt een kern die buiten kijf staat. Die geen absolute waarheid is, maar wel een waarde heeft waar we niet om heen kunnen.

Afbeelding: þeodriċ æðelfriþ via Compfight cc.

Nicole des Bouvrie
(@Nobyeni, Nobyeni.nl) is afgestudeerd in de hedendaagse filosofie (PhD) en werkzaam als freelance filosofe, schrijfster en consultant. Ze leest veel, en is voornamelijk geïnteresseerd in waarheid en waarachtigheid, filosofie, kunst, en het leven.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *