Vrijheid van waanzin

Richard Dawkins onderzoekt empirisch de dwalingen van onwetenschappelijke wereldbeelden in de documentaire The Enemies of Reason. Het is een goed verzorgde en respectvolle documentaire (beter dan The Unbelievers). Toch werpt het een vraag aan het eind op, wanneer het wetenschappelijke wereldbeeld centraal wordt gesteld: hebben mensen het recht op waanzin?

Cold reading

Hij is vrij doortastend in wat hij behandelt. Hij richt zich op astrologie, spiritisme en tarot in het begin. Hij behandelt daarbij het principe van cold reading bij waarzeggers, dat een goochelaar uitlegt: Je doet een wilde gok over iemands leven en kijkt wat dat oplevert. Het levert namelijk altijd wel iets op. Je kant altijd wel aflezen, reading, aan iemands reactie of je op de goede weg bent. Men is daar ook zeer vergevingsgezind in: als een waarzegger eerst over een schilderij begint, wat geen associaties oproept, wordt hem of haar dat meteen vergeven als de volgende associatie over een hond die net overleden is wel klopt. Het schilderij is alweer vergeten. Dat wat aankomt, de juiste associaties, zijn kennelijk wat men wil voelen. Daar wordt de waarzegger op afgerekend. Dat geeft hem of haar ruim baan om door te associëren totdat het raak is.

Double blind

Dawkins behandelt ook het probleem van falsifieerbaarheid. Als een stelling waar in geloofd wordt niet blijkt te kloppen, wordt er na de weerlegging meestal een reden gezocht waarom het juist in dat geval niet klopte. Een hulpstelling achteraf, om een geloofsartikel overeind te houden. In het geval van dowsing, een praktijk waar men met metalen draden water weet te lokaliseren, wordt er een test uitgevoerd: de dowsers weten niet waar een fles water tussen flessen zand, verstopt in plastic bakken, zich bevindt en moeten die opsporen. De onderzoeker die de bevindingen van de dowsers meet weet ook niet waar de fles verstopt zit en kan dus ook geen onbedoelde hints geven. Zo’n onderzoek heet double blind, legt Dawkins uit. De uitkomst: het aantal keren dat het raak is blijkt willekeurig. Een dowser in het bijzonder heeft hier grote moeite mee en zoekt inderdaad naar redenen waarom het haar in dit specifieke geval niet lukte. Een andere man formuleert het treffend en in wezen vat hij de kloof met wetenschap goed samen: God heeft kennelijk een goed gevoel voor humor.

Fundamentalisme

Het zijn interessante inzichten in hoe wetenschappelijke methoden kritische vraagtekens kunnen stellen bij religieuze en spirituele praktijken. Er doemt echter wel een uiteindelijk probleem op: hoever mag je van Dawkins nog gaan? Met Bertrand Russell zou Dawkins misschien kunnen stellen dat we voor ons handelen alleen nog maar de liefde en de wetenschap overhouden. Maar kan dit dan beperkend werken? Het kan fundamentalistische trekken aannemen. Zelfs al is onomstotelijk bewezen dat bepaalde medische handelingen niet werken, moeten ze dan verboden worden? In het geval van homeopathie, waarvan de werking in de film aan een placebo effect wordt toegeschreven, zou men daarvoor kunnen pleiten. Omgekeerd kan men ook beweren dat inenting verplicht moet worden, zelfs al geloven mensen persoonlijk niet in de heilzame werking er van. Al is het waar dat homeopathie niet werkt en inenting wel, mag men dan niet toch voor de waanzin in het handelen kiezen?

Bekijk hier de volledige documentaire (beide delen):

Lucas van Heerikhuizen
Lucas van Heerikhuizen is afgestudeerd als master in de godsdienstwetenschappen. Momenteel is hij werkzaam als webdeveloper en WordPress docent. Tevens is hij actief als redacteur voor Zinweb.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *