Vrijheid van… vrijheid

Vrijheid! Dat is wat we moeten beschermen, wat we moeten koesteren. We hebben er oorlogen voor gevochten, en we zijn er trots op. Tenminste, dat idee krijg je, wanneer je de kranten openslaat deze dagen. Het vormt de basis van onze samenleving, iets waarvoor we op moeten komen! De grote stroom vluchtelingen zijn vooral een gevaar omdat ze de vrijheid in gevaar brengen. Volgens sommigen. Misschien is dat ook zo, dat kunnen we natuurlijk (nog?) niet weten. Maar misschien kunnen we ons eerst eens afvragen wat ‘vrijheid’ dan eigenlijk inhoudt, voordat we het ten koste van alles willen verdedigen. Een reflectie door Nicole des Bouvrie.

Vrijheid van wat?

Eerder al reflecteerde ik hierop (in deze column van juni 2015, “Vrijheid ten koste van wat?”), naar aanleiding van enkele belangrijke verhalen uit de Westerse cultuur, die verschillende vormen aannemen, maar er vrijwel altijd op hetzelfde neerkomen. Ze stellen de vraag of we alles wel op willen geven omdat we daarmee dan pas echt vrij zijn. Verliefdheid, status, geluk, alcohol, muziek. Allemaal dingen die ons beïnvloeden en ons op een bepaalde manier niet meer vrij maken. Eigenlijk moet je ook geen boeken meer lezen, het nieuws niet meer aanzetten. Naar niemand meer luisteren. Echte vrijheid, is vrij van invloed van buitenaf. Maar dit is een zeer negatieve kijk op vrijheid, het is een focus op is niet hebben. Geen invloed van buitenaf, geen druk. Als je dit verder doorvoert, zou je zelfs vrij moeten zijn van het begrip, van de waarde van vrijheid zelf.

Een paradoxale situatie. Eentje die me doet denken aan de houding van de Amerikanen die na de Tweede Wereldoorlog in Japan de touwtjes in handen kregen om het land naar democratie te leiden. In plaats van hun leven te richten naar het welzijn van de keizer en de natie, moesten de Japanners leren om vrij te zijn, democratische waarden aan te leren. Ze werden aangemoedigd om op straat te zoenen, en baseball werd geintroduceerd – want wat is er democratischer dan dat, nietwaar? Maar een karikatuur tekenen van de Amerikaanse leiders, boeken lezen zoals de ‘Grapes of Wrath’ van John Steinbeck over Amerikaanse armoede, of foto’s maken van Amerikaanse soldaten die een Japans liefje hadden, dat was natuurlijk uit den boze! En natuurlijk was Amerika heel erg voor de vrijheid van meningsuiting, dus het noemen van deze soort censuur die werd opgelegd door de Amerikanen was ten strengste verboden! (Lees voor een goede analyse van deze ontwikkelingen bijvoorbeeld het boek van Ian Buruma, “Inventing Japan 1853 – 1964”.)

Het is een typisch geval van het opleggen van vrijheid, maar dan wel een specifieke vorm van vrijheid. ‘Vrijheid’ lijkt altijd een heel specifiek ingevulde betekenis te hebben, afhankelijk van tijd en context. Dat roept de vraag op, of je er ook voor mag kiezen om vrij te zijn van vrijheid?

Vrij van… vrijheid?

Dit leidt dus nergens naar. Dat komt door zowel die negatieve invulling van het begrip ‘vrijheid’, maar ook door het idee van vrije wil dat hier aan ten grondslag ligt. Dat idee heeft een centrale plek gekregen in de manier waarop we over onszelf denken, maar het is wellicht een erg achterhaald idee. Want worden onze gedragingen en keuzes niet vooral bepaald door datgene dat we om ons heen zien, door de wereld om ons heen? Een wereld die wij tegelijkertijd ook mede vormgeven, maar dat maakt nog maar meer onze verwovenheid met de wereld om ons heen duidelijk. De mens staat niet los op zichzelf, zoals Aristoteles al zei wanneer hij de mens omschreef als een sociaal dier. We bepalen en worden bepaald door de wereld. Of we willen of niet. En het idee van vrijheid, van vrije wil, kunnen we wel hebben, en dat kan de manier zijn waarop we ons tot de wereld verhouden, maar dat is enkel een idee, een manier om om te gaan met die verbondenheid met de wereld om ons heen.

Kunnen we vrij zijn van vrijheid? We kunnen in ieder geval nadenken over wat voor vrijheid we voor ogen hebben, en de paradox van het idee dat we daarvoor moeten vechten, dat iedereen die vrijheid moet accepteren en moet overnemen. Werkelijk iedereen vrij laten, werkelijke vrijheid in een samenleving, betekent ook om kunnen gaan met iedereen die die vrijheid niet accepteert. Wat voor een hypocriete voorstelling van vrijheid heb je anders?

En wat dit betekent voor onze samenleving? Daar moeten we nog maar eens over nadenken. Dat het niet vrijheid is waar we voor op willen komen, maar iets anders dat daar aan ten grondslag ligt, dat lijkt me in ieder geval duidelijk.

Reageren? Dat kan hieronder, of door een mail te sturen naar redactie@zinweb.nl. 

Afbeelding: Müller András via Compfight cc.

Nicole des Bouvrie
(@Nobyeni, Nobyeni.nl) is afgestudeerd in de hedendaagse filosofie (PhD) en werkzaam als freelance filosofe, schrijfster en consultant. Ze leest veel, en is voornamelijk geïnteresseerd in waarheid en waarachtigheid, filosofie, kunst, en het leven.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *