Van Sigmund Freud tot Viktor Frankl(1)

Sigmund Freud (1856-1939)

‘Reeds eenmaal ben ik zo vrij geweest u onder het oog te brengen dat het geloof aan een vrije en onafhankelijke wil diep in uw innerlijk wortelt, een geloof dat zich niet laat rijmen met wat de wetenschap ons leert en moet onderdoen voor de leer van het, ook ons zieleleven beheersende, determinisme.’ * Het was in 1917 dat Freud tijdens een lezing over de droomuitleg deze volzin op zijn gehoor losliet. Ruim veertig jaar later zou de humanistisch psycholoog Carl Rogers zeggen: ‘Het is mij volkomen onmogelijk te geloven dat ( ) spontaneïteit, vrijheid, verantwoordelijkheid en zelfstandige keuze niet bestaan.’ **

Vanzelfsprekend beseft Rogers dat een mens voor een deel gedetermineerd is. Geboorteomgeving, de ouders, de sekse zijn bepaaldheden die bestaan. Maar, zo zegt Rogers, met betrekking tot het bewustzijn kun je een standpunt innemen ten aanzien van een bepaaldheid en kan wat onbewust is bewust gemaakt worden. Toch Is Roger geen cognitivist te noemen, want hij stelt: ‘Geen enkele benadering die zich verlaat op rationele kennis of ( ) op de aanvaarding van iets wat aangeleerd kan worden, is van enig nut.’ Rogers leverde felle kritiek op de theorie van George Kelly. Hij acht diens visie te intellectualistisch en derhalve niet geschikt voor behandeling van psychiatrische patiënten.

Met betrekking tot Kelly’s constructtheorie is er weinig nieuws onder de zon. Het nieuwe betreft eigenlijk alleen de wijze waarop hij zijn elf proposities formuleert. Maar om, wat Kelly doet, persoonlijkheid gelijk te stellen aan het constructsysteem van de betreffende persoon gaat mij te ver. Voornamelijk omdat in de cerebrale opbouw van Kelly’s theorie het gevoelsleven vrijwel ontbreekt. Het gevoel is een niet te onderschatten stem, maar Kelly laadt de verdenking op zich dat hij die stem in de bezemkast van zijn theorie heeft opgesloten.

George Kelly is een pleitbezorger van het postmoderne denken. Hij stelt zich met zijn theorie pal achter de Franse filosoof Jean Baudrillard, die ervan uitgaat dat de wereld een vorm van virtual reality is, een wereld ‘vol kopieën, waarvan het origineel ontbreekt.’ *** Nu wil het geval dat mijn opvatting van de realiteit juist geheel gebaseerd is op dat origineel.

Gegeven: het origineel van de wereld bestaat, maar blijft door ons gebrek aan objectieve waarneming buiten beeld. Dat wij blijkbaar niet anders kunnen dan de externe wereld onderwerpen aan subjectieve interpretaties is slechts één kant van de medaille. De andere kant is universeel, in de zin dat ieder mens de interne vorm van de wereld, te weten: het origineel, in zich omdraagt. Het origineel is zijn essentie, zijn echtheid.

Waar Kelly zich in zijn theorie evenmin mee bezig hield, is met een onderzoekspoging naar de zin van het bestaan. Hoeven wij er, aangaande het wereldse, geen vast standpunt op na te houden, omdat de wereld, net als een woestijn, blootstaat aan voortdurende verandering? Wat zijn mensen, voortgejaagd door ’s levens zandstormen, dan nog? Geestelijke nomaden?

Andere vraag: Is een groot onderzoeker en observator als Sigmund Freud door alle wervelwinden van het postmoderne denken geheel weggevaagd? Geenszins. De grote verdienste van Freud is immers zijn methodisch onderzoek naar het onbewuste. In zijn Vorlesungen anno 1917 erkent hij dat het J. Breuer en P.Janet waren, die vóór hem en onafhankelijk van elkaar ontdekt hebben dat neurotische symptomen betekenis hebben. Freud zwakt zijn joyeuze erkenning echter af door eraan toe te voegen dat het ‘er trouwens bitter weinig toe doet wie de eer der ontdekking toekomt…’

Maar als we de verdienste van Freud naast ons neerleggen en instemmen met de behaviorist B.F. Skinner, die zegt dat de persoonlijkheid en daarmee ook het onbewuste niet bestaat, dan zijn we verder van de waarheid dan ooit. Want is het voor een persoon(lijkheid) niet van het grootste belang de verborgen drijfveren van zijn handelen bewust te maken? Skinner beweert echter dat de persoonlijkheid is aangeleerd. Zou dat waar zijn, dan kunnen we de persoonlijkheid in haar geheel ook weer afleren. Stel dat die mogelijkheid bestaat, wat blijft er dan van ons over? Alleen gedrag, dat even autonoom is als ons autonome zenuwstelsel en eigener beweging almaar doorgaat met zich zus of zo te gedragen? Maar gedrag gaat niet uit zichzelf aan de wandel. Gedrag kan ook niet dromen, laat staan er uitleg aan geven. Volgt uit de misvatting van Skinner dat we terug moeten naar Freud? Per slot heeft deze man, in zijn tijd vereerd, maar heden ten dage door velen in het verdomhoekje geplaatst, hoogst belangrijke ontdekkingen gedaan waar het onze psyche betreft.

Velen hebben zo hun eigen mening over Freud , al moet gezegd dat hij sinds lang niet meer het gesprek van de dag is. Maar dat zijn stem nog doorklinkt in diverse therapievormen, zal menig psycholoog erkennen, al zal niet iedereen er amen op zeggen.

Wat hebben bijvoorbeeld docenten psychologie aan de Universiteit van Amsterdam over Freud te melden? Neem de socioloog Dr. Han Israels, die van Freud niets heel laat; zijn boek De Weense kwakzalver liegt er niet om. Daarentegen zegt Prof. Dr. Louis Oppenheimer, voormalig docent Ontwikkelingspsychologie: ‘Freud vormt de basis van de theoretische ontwikkelingspsychologische modellen. Hij stond aan de basis van de modellen van Fromm, Jung, Adler en Erikson. Hij heeft een deur opengezet, of je nou in hem gelooft of niet.’ (Spiegeloog, februari 2004, nr. 288).

Als laatste maar niet als de minste noem ik Viktor Frankl, die Freud in 1923 ontmoette en enige tijd met hem werkte. Hij beschouwde Freud als ‘een groot man en een genie,’ al nam hij het hem kwalijk dat deze de mens reduceerde tot een vat vol driften en instincten. Met als grootste grief: dat Freud de mens geen reden gaf tot leven.

   *Uit: Inleiding tot de studie der Psycho-analyse, Wereldbibliotheek, Amsterdam-Antwerpen, 1967

  **Uit: On becoming a person, Houghton Mifflin Company, Boston, U.S.A., 1961

 ***Geciteerd door drs. Pleun van Vliet in haar boek Wat drijft de mens?

Uitgeverij Boom, Amsterdam, 2006

Helen Knopper
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *