Usque Ad Finem – Tot het uiterste

Wie weet nog dat Polen als natie niet bestond? Dat de mensen die daar leefden onder het regime van het tsaristische Rusland zuchtten? Of dat het land was uiteengescheurd en verdeeld in 1772 en 1793.

En daarna in 1795 naar het leek voorgoed werd opgedeeld door de altijd begerige buren Weimar, Rusland en Oostenrijk-Hongarije? En dat in steden als Krakau en Lvov, en kleine dorpen als Chechelnik (geboorteplaats van de latere Braziliaanse topauteur Clarice Lispector) en Berditsjev (waar de Engelse schrijver Joseph Conrad het levenslicht zag) wel 80% van de bevolking joods was?

Het was de wondere wereld van fabels en legenden, van de wittewieven en van de chassidische vertellingen waarmee mensen zich een andere wereld schiepen om aan het geweld, de onderdrukking en de uitbuiting het hoofd te bieden. Dàt was de manier waarop ze hun geloof bezaten: in gekke verhalen en wonderlijke episoden die het leven verrijkten. Een wereld van het innerlijk waarin je zelf de weg moest weten om er niet in te verdwalen.

In die tijd stonden er mensen op met een patriottisch levensgevoel. Ze noemden zich pools-katholiek en onder aanvoering van een stel priesters beloofden ze elkaar dat Polen weer een zelfstandig land zou worden met de Rooms Katholieke kerk als haar martelares. Het Vaticaan hield zich muisstil, wetend dat de kerk die aan zijn scherpe toezicht was onderworpen heel erg kwetsbaar was. Slechts 20% van de bevolking was in die tijd RK. Religie was ideologie wist men toen, en kan als zodanig gemakkelijk worden ge- of misbruikt.

Polen waren graag bereid te vechten voor een ieder die de kaart van Europa door elkaar zou weten te schudden. Ze vochten op het welvarende Haïti en stierven er bij duizenden om er de slavernij uit naam van Napoleon weer te herstellen. Ze weken ook niet van zijn zijde bij zijn verbanning naar Elba en steunden hem bij zijn vlucht. Ze vochten in Moskou tegen de Russen – alles ten gunste van de Poolse zaak. En waarachtig, na de eerste wereldoorlog gelukt wat niemand meer gehoopt of verwacht had: de Poolse staat herrijst in 1919, nadat het in 1795 resoluut van de kaar was geveegd.

De beide later beroemd geworden auteurs die ik al noemde, Lispector en Conrad, zijn voorbeelden van mensen die niets van dergelijke nationalistische en patriottische bewegingen moesten hebben. Lispector hield zich verre van het gedweep met een Joodse staat en Conrad moest niets hebben van elk denken dat in iemands leven uitgroeit tot een idee-fixe. Hij vond dat ronduit krankzinnig.

Beiden sloegen op de vlucht. Joseph als wees naar Marseille en Clarice als drie maanden oude baby met haar ouders naar Brazilie. Als vele jaren later haar echtgenoot ambassadeur in Warschau wordt en zij op een avond van een dakterras uitkijkt over de donkere bossen richting Oekraïne, weet ze het heel zeker: ‘dichterbij zal ik nooit (bij mijn geboorteplaats) komen’. Hoe sterk de Russische overheid daar ook om publicitaire redenen op aandringt. Beide auteurs maken een exodus naar het westen en zijn de duisternis van hun land van herkomst in hun werk en in hun leven geenszins vergeten. Het is de kracht van het woord die hen een nieuw leven bezorgde.

Terwijl mijn vingers over het toetsenbord gaan hoor ik dat de majesteit een remonstrant als informateur voor een nieuw te vormen kabinet heeft aangesteld. Als het er komt, onder aanvoering van een liberaal, is dat het tweede sinds de eerste wereldoorlog, toen Cort van der Linden (overigens ook remonstrant) ons land buiten de oorlog wist te houden. Hij deed dat door telkens in het hol van de leeuw te kruipen. Hij bezocht Duitse generaals in hun land, om ze volstrekt transparant op de hoogte te houden van zijn doen en laten. Hij ging tot het uiterste en werd door vriend en vijand lange tijd ernstig gewantrouwd. Zijn leiderschap en moed waren indrukwekkend. Met als gevolg dat Nederland neutraal bleef, zij het onder grote ontberingen en beproevingen. Een voorbeeld van praktische en inhoudelijke verdraagzaamheid. Hij bleef tot het uiterste gaan.

Het huidige Nederlandse journaille houdt maar niet op de schijnwerper te laten schijnen op die ene politicus omdat hij de islam een ideologie noemt. Vele Tweede Kamerleden dragen daar schijnbaar onvermoeibaar hun steentjes toe bij. Maar niemand die bijvoorbeeld voorstelt om dit verschijnsel van een partij met slechts één lid in het vervolg onmogelijk te maken. Zoals men het er ook maar niet over eens kan worden als Kamer zelf een informateur aan te stellen, wat de wetgeving op zich wel mogelijk maakt.

Het is interessant dat talloze auteurs zich hebben uitgelaten over wat er in onze tijd gaande is. Ik noem: Ian Buruma, Ayaan Hirsi Ali, Peter Sloterdijk, Amin Maalouff, Tony Judt, Martha Nussbaum, Naima al Bezaz etc etc. De meeste Kamerleden zijn kennelijk alleen met economie bezig. Met de financiële crisis, die telkens van naam verandert als zich een nieuw probleem aandient. Van krediet- tot schuldencrisis. Ze kunnen alleen optellen en aftrekken, maar niet lezen. Wanneer lezen ze eens een boek? (Dat is het enige waarvan je de aanhangers van die ene politicus, die immers toch niks te doen hebben omdat zij slechts zijn ingehuurd om het denken van hun leider te volgen, niet kunt verdenken: ze hebben volop de tijd om te lezen. Toch doen ze dit vermoedelijk vanuit een algemeen gevoel van gemelijkheid niet.)

Sloterdijk, een respectabel filosoof van aanzien, wijst op een strijd die gaande is tussen wereldgodsdiensten en Maalouf wijst als vooraanstaand christen-Libanees met islamitische wortels, op de ideologische (!) strijd die tussen oost en west gaande is. Het westen, zo beschrijft hij het gevoelen van volken, heeft het oosten geprovoceerd door naar de wapens te grijpen en de democratie met geweld op te willen leggen. Het oosten worstelt met religie tussen een democratisch geloof en fundamentalisme.

Naar deze intelligente auteurs wordt niet of nauwelijks geluisterd door politici. Misschien ligt de oorzaak in het feit dat zij zich oprecht geen raad (meer) weten met het verschijnsel religie in de samenleving. Daar is ook goed in te komen, nu bijzondere scholen merendeels worden bevolkt door kinderen uit gezinnen zonder kerkelijke bindingen. We leven in een tijd om alle zeilen bij te zetten. Niet een tijd om weg te schrikken voor welk debat dan ook. Wat bedoelen ze eigenlijk, de politici van links en van rechts, als ze het over godsdienstvrijheid hebben? Hoe ziet dat er in het wild uit? Van ideologie tot artikel 23 – het klinkt allemaal zo abstract.

Joseph Conrad had het geluk dat een oudoom uit de verre Oekraïne – Bobrovski genaamd-, hem als 17-jarige wees sponsorde. Als een Henny van der Most vroeg deze hem eerst om een plan. Dan kwam hij met vorstelijke bedragen over de brug. Geheel volgens zijn motto ‘Usque ad finem’ (altijd tot het uiterste) in liefde en vertrouwen. Als zijn neef al zijn geld had verpatst en vergokt op de speeltafels in Monte-Carlo of zich anderszins te buiten was gegaan aan uitspattingen, nam hij geduldig de trein om meer dan drie uur te reizen naar Zuid-Frankrijk. Vermanende woorden eindigden altijd met een vraag om een plan en het fourneren van nieuwe budgetten voor de wispelturige reiziger. Jarenlang volgde hij hem fysiek of per brief. Een houding die doet denken aan de eigenzinnige Cort van der Linden. Conrad legde als kind zijn vinger – zo gaat de legende – op een witte plek in Afrika. Daar wilde hij heen. En hij schonk ons het onnavolgbare werk Heart of Darkness. En ineens herken je weer de voor sommigen helaas onopgemerkt gebleven diepgang van de zegen die luidt: ‘Ga tot de einden der aarde, ga tot het uiterste, daar zal liefde zijn. Ga!’

Voor de alles doordringende liefde bestaan er geen witte vlekken en bestaat er ook geen lege ruimte. Geef nooit op – ga tot het uiterste. Usque ad finem! In onze democratie moet de politiek de plaats bij uitstek zijn waar we extremisme, of het nu van links komt of van rechts, de wind uit de zeilen nemen en de tirannie verdrijven.

Heine Siebrand is remonstrants predikant te Utrecht.

Heine Siebrand
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *