Toverknollen in Utrecht

De gemene, oude, lachende heks die je achternazit op een bezemsteel kennen we allemaal van sprookjes. Dit beeld dat nog steeds in tekenfilms opduikt, komt oorspronkelijk van een prent van Pieter Bruegel. Een indrukwekkende tentoonstelling in het Catharijneconvent in Utrecht over de prenten die de heks op de kaart hebben gezet.

Bezems, ketels en katten

Op de afbeelding van Bruegel staan nog wel meer elementen die we nu met de heks associëren. De pot waarin ze magische brouwseltjes kookt, de kat die haar handlanger is. Ze staan allemaal op de prent “Jacobus bij de tovenaar”. We zien ook een open haard – een soort poort waardoorheen de heks snel naar buiten kan. Zo kan ze ongemerkt verzamelen met andere heksen tijdens de heksensabbat om een pact te sluiten met de duivel. Althans, dat is het idee.

De kat speelt een belangrijke rol. In die tijd dachten mensen namelijk dat heksen zich in katten konden veranderen, en weer terug. De kat werd in ieder geval gezien als een handlanger van de heks. Zwarte katten in het bijzonder zouden wel eens de duivel kunnen zijn, dacht men in die tijd. Menig kattenliefhebber van vandaag de dag zal het zich moeilijk voor kunnen stellen.

De bezem is een sprookjesdetail van grote betekenis. Vliegen is nogal wat in een tijd waarin de meeste mensen zich nog te voet moeten verplaatsen. Je door de lucht kunnen verplaatsen gaat gepaard met een idee van macht.

2. Jacobus bij de tovenaar, Pieter Bruegel, 1565, Rijksmuseum, Amsterdam

Jacobus bij de tovenaar, Pieter Bruegel, 1565, Rijksmuseum, Amsterdam

3. Detail uit Jacobus bij de tovenaar, Pieter Bruegel (ontwerper), 1565, Rijksmuseum, Amsterdam

Detail uit Jacobus bij de tovenaar, Pieter Bruegel (ontwerper), 1565, Rijksmuseum, Amsterdam

Angst en de IJstijd

De angst voor heksen is in de tijd van Bruegel echt. Mensen hebben de meest bizarre opvattingen over heksen, soms ook met perverse ideeën. Bent u bang dat een heks in de gedaante van een kat ’s nachts uw penis komt stelen? In de tijd van Bruegel was men dat wel!

De angst hangt samen met de Kleine IJstijd. Oogsten mislukten. Er was veel onrust door oorlog. Sociaaleconomisch ging het niet goed in Europa. Er moest een zondebok komen. De enge heks, samenspannend met de duivel, kreeg de schuld van alle tegenspoed. Vreemd eigenlijk, aangezien heksen niet echt bestonden. Helaas kon dat beschuldigingen niet stoppen en eindigden veel onschuldige mensen op de brandstapel.

De beelden die op de tentoonstelling te zien zijn naast die van Bruegel schetsen de context rond de heksenhetze tussen 1450 en 1700. Zo is bijvoorbeeld op een aantal beelden te zien hoe heksen hagelstormen uit hun ketels toveren. Dat kan aantonen dat mensen dachten dat het slechte weer de schuld van de heksen was. God was immers goed, die kon rampspoed toch niet op zijn geweten hebben? Nee, het moesten wel de toverknollen zijn!

GG_1070.tif

Heksenbijeenkomst, Frans Francken II, 1607, Kunsthistorisches Museum, Wenen

Hexensabbat

Heksen toveren tijdens heksensabbat, Hans Baldung Grien (ontwerper), 1510, Staatliche Museen zu Berlin – Kupferstichkabinett, Berlijn

 Jezelf wegen en de virtuele bezemsteel

Als al dat turen naar de mooie werken die het complete verhaal vertellen toch gaat vervelen (al is dat moeilijk voor te stellen) kent de tentoonstelling ook nog wat leuke interactieve elementen. Weeg jezelf bijvoorbeeld. Zou je schuldig zijn bevonden als heks tijdens een proces? Je kan zelfs eventjes een vlucht nemen op een virtuele bezemsteel als je dat wilt.

De grappige elementen complementeren zo het serieuze (en soms ook wat zware) historische verhaal. Een aanrader ter griezeling en vermaak in deze maand van Halloween.

De tentoonstelling De Heksen van Bruegel in het Catharijneconvent is te zien tot 31 januari 2016

Lucas van Heerikhuizen
Lucas van Heerikhuizen is afgestudeerd als master in de godsdienstwetenschappen. Momenteel is hij werkzaam als webdeveloper en WordPress docent. Tevens is hij actief als redacteur voor Zinweb.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *