Tien geboden toen en nu

Zijn de tien geboden nog wel van deze tijd? Waar komen ze vandaan en wat hebben wij er vandaag de dag nog aan? Met deze vragen houden emeritus hoogleraar moderne Franse letterkunde Maarten van Buuren en filosoof Hans Achterhuis zich bezig. Zij hebben hun inzichten in het boek Erfenis Zonder Testament: Filosofische Overwegingen bij de Tien Geboden opgeschreven. In de Nieuwe Liefde gaven zij hierover een presentatie.

Nogal Maassluis

“Hoe kijken jullie aan tegen de tien geboden?”, vraagt IKON-presentatrice Colet van de Ven aan Achterhuis en Van Buuren. Achterhuis, van gematigd protestantse komaf, zegt dat hij iedere zondag uit verveling al die tien geboden las in de kerk. Het was zo’n beetje het enige wat er te doen viel tijdens de lange dienst. Als kind kende hij de tien geboden al uit zijn hoofd. Achterhuis is nu niet langer gelovig. Toch lijkt hij met vreugde op zijn jeugdervaringen in de kerk terug te kijken. Hij vertelt er vrolijk over.

Van Buuren is ook van protestantse komaf maar heeft een wat moeilijkere relatie met het zijn religieuze opvoeding. Zijn omgeving was streng, “nogal Maassluis” zegt hij. Daar heeft hij zich van moeten bevrijden in zijn studietijd. Toch achtervolgt het hem. Hij geeft een voorbeeld. Het stoorde hem als in Nijmegen mensen rustig tien minuten te laat waren. “Afspraak is afspraak!” was daarop zijn boze reactie. Op den duur zag hij dat deze irritatie samenhing met waarden die zijn protestantse opvoeding hem hebben opgeleverd. Pas later in zijn leven is hij zich gaan inspannen om zich te verzoenen met dit “vruchtwater” dat toch altijd bij hem blijft.

Niet ijdel gebruiken

De heren richten zich op drie van de tien geboden. Allereerst: “Gij zult de naam van de Eeuwige, uw God, niet ijdel gebruiken”. Er wordt een fragment vertoond uit de film Requiem (2006) waarin een meisje bezeten is door de duivel. Achterhuis: “het uitspreken van iemands naam gaat gepaard met het idee van macht.” Demonen die, in de film, bezit hadden genomen van mensen werden gedwongen hun naam prijs te geven, opdat ze aangesproken en uitgedreven konden worden. Evenzo is de naam van God te hoog om eigenlijk ooit uit te spreken, God is niet te vangen.

Van Buuren: “Leuk voor de geschiedenis, maar inmiddels ingehaald door de medische wetenschap.” Hij staat stil bij het gegeven van onmacht, en hoe dit samenhangt met de naam van God. “Neem bijvoorbeeld vloeken: als je iets akeligs overkomt en je scheldt “Godverdomme!” dat geef je eigenlijk aan dat je niets aan de situatie kunt doen. Eigenlijk is het net zo met rituelen waarbij je God voor je karretje probeert te spannen door Hem aan te spreken. Denk bijvoorbeeld aan een persoonlijk verzoek bij het bidden. Een beroep doen op Gods almacht is een signaal dat de eigen macht als ontoereikend wordt ervaren. Erg down to earth.”

Eer uw vader en moeder

Daarna: “Eer uw vader en moeder.” –“Wat moet je nou met zo’n gebod?” vraagt Van Buuren zich af. “Het is inmiddels wat achterhaald”.,. Achterhuis geeft wel aan dat dit gebod vaak wordt opgevat als een opdracht om je ouders lief te hebben. “Maar dat staat er helemaal niet,” legt hij uit. “Je moet ze een plek geven” nuanceert hij dit gebod. Onvoorwaardelijke liefde is toch wat anders.

Aan de hand van een fragment uit de film Sins of my Father over de zoon van de in 1993 vermoorde Colombiaanse drugsbaron Pablo Escobar wordt dit probleem onderzocht. Hoe kan zo’n man zijn vader een plek in zijn leven geven? Aandoenlijk is het moment waarop Escobar junior vertelt dat hij aan zijn vrienden alleen een foto durft te laten zien waarop Escobar senior nog een kind is. Niemand herkent Escobar senior op die foto. Alleen dan kan Escobar junior vrijuit spreken over wat hij voor zijn overleden vader voelt.

Van Buuren benadrukt na dit fragment dat het niet raar is dat je zelf een innige band opbouwt met je vader zelfs al is die vader een schurk. Maar wat nu als je zelf het slachtoffer bent van het geweld van je vader, vraagt Van Der Ven. “Dat is een ander verhaal” antwoorden de twee heren in koor. Dan moet je de ouders weliswaar zelf een plek geven, maar een band met ze onderhouden, dat raden de twee toch af. Achterhuis merkt nog op dat moord op de ouders een thema doorheen het hele oude testament is. Het lijkt een vicieuze cirkel waar je uit moet breken. “Maak je ouders dus niet dood” raadt hij het publiek aan. Het publiek lijkt er stilzwijgend mee in te stemmen.

Gij zult niet echtbreken

Tenslotte: “Gij zult niet echtbreken”. Een moeilijk gebod om naar de huidige tijd te vertalen. “Het gebod sloeg eigenlijk op de vrouw en heeft oorspronkelijk met het eigendomsrecht te maken. De vrouw werd gezien als het bezit van de man in die tijd, en dat mocht niet gecompromitteerd worden, ook niet door het “bezit” zelf. De man mocht tegelijkertijd doen waar hij zin in had. In het verhaal over Tamar in het oude testament gaat het bijvoorbeeld over prostitutie, dat op geen enkele wijze moreel wordt veroordeeld.

Met de emancipatie van de vrouw – die “bijna!” voltooid is, beklemtoont Van Buuren – is deze manier van redeneren niet meer toepasbaar. Wel buigen de twee heren zich nog over het probleem van de romantische liefde. Van Buuren heeft bijvoorbeeld laten zien dat het in de literatuur altijd gaat om de mislukte liefde, en dat het thema van de romantische liefde in de literatuur pas sinds de twaalfde eeuw bestaat. Achterhuis geeft toe dat hoewel zijn aanvankelijke reactie op deze stellingen over de romantische liefde was “wat zullen we nou krijgen”, hij Van Buuren toch gelijkt moest geven. Hij kon geen voorbeelden vinden die zijn stellingen weerspraken.

De harde realistische zienswijze van Van Buuren en de hang naar romantiek van Achterhuis botsen vaker gedurende de avond. Dat is eigenlijk wel prettig. Achterhuis moet soms toegeven dat het allemaal toch wat killer is dan hij wel dacht, waar Van Buuren dan vriendelijk venijnig bij moet lachen. Niets mooiers dan dromen neergesabeld te zien worden door realiteitszin.

Op afbeelding (van links naar rechts): Colet van de Ven, Maarten Van Buuren en Hans Achterhuis

Lucas van Heerikhuizen
Lucas van Heerikhuizen is afgestudeerd als master in de godsdienstwetenschappen. Momenteel is hij werkzaam als webdeveloper en WordPress docent. Tevens is hij actief als redacteur voor Zinweb.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *