Studiedag Arminius Instituut: Pelgrimeren

Professor Christiane Berkvens-Stevelinck leidt de studiedag met als thema “pelgrimeren,” op 16 april, georganiseerd door het Remonstrants Seminarie en het Arminius Instituut aan de Vrije Universiteit.

Door de akkers lopen

De eerste vraag die klinkt is: “Hoe zou je pelgrimeren definiëren?” De gelegenheid is aan de aanwezigen om daar wat suggesties voor te doen, beginnend met een eenvoudig “onderweg zijn,” “loskomen,” en een wat strikter etymologische maar daarom niet minder romantische opvatting van “door de akkers lopen.” Er wordt ook al verfijnder gezocht, waar iemand opmerkt dat “lekker een stukje lopen” bijvoorbeeld toch iets wezenlijk anders is dan werkelijk pelgrimeren.

Het gaat al meer richting een concrete definitie wanneer iemand het – naar eigen ervaring – ook heeft over een transformatie die het effect van pelgrimage kan zijn. Aan het idee van loskomen wordt ook nog toegevoegd: vreemdeling zijn of zelfs, wat mooier nog, “in den vreemde zijn.” “Aansluiting bij een traditie” wordt ook nog genoemd als een element dat pelgrimeren van gewoon lopen kan onderscheiden, een thema dat gedurende de rest van de dag ook terug blijft komen.

Zoeken naar catharsis

Berkvens-Stevelinck geeft zelf ook nog een samenvattende benadering. Ze beschrijft pelgrimeren als een zoeken naar “catharsis, het moment waarop je kantelt als het ware naar iets nieuws.” Zij voegt daar aan toe: “Dat kan door lopen, dat kan door het aankomen bij een bepaalde heilige plaats, of een symbolische plek.” Berkvens-Stevelinck staat stil bij het dichter bij jezelf willen komen of dichter bij het goddelijke willen komen dat altijd bij pelgrimage speelt. Ze benadrukt wel dat er veel debat bestaat of dat hem zit in “het doel of de weg.”

Berkvens-Stevelinck staat, met Huizinga, ook nog stil bij de historische sensatie die een rol kan spelen bij pelgrimage. Als je in Jeruzalem plekken bezoekt waarvan je weet dat vele anderen vóór jou ze ook bezocht hebben, dan kan dat een grote indruk maken. Het kan je je verbonden doen voelen met die voorgangers. Het wordt zelfs in verband gebracht met een esthetische ervaring, die je alleen kan kennen als je het ook doet. Berkvens-Stevelinck vraagt zich tegelijkertijd af of deze dimensie nu in het geding is, waar men zich niet altijd meer van een bestaande traditie rond een pelgrimsoord bewust is.

Op zoek naar geestelijk welzijn

De verschillende vormen die pelgrimage aan kan nemen worden kort behandeld. Zoiets als seculiere pelgrimage bestaat bijvoorbeeld wel, maar men is in het gezelschap toch sceptisch over dit verschijnsel. Te denken valt bijvoorbeeld aan een heidag voor een bedrijf. Er kan misschien wel een transformatie optreden, maar omdat het niet betrokken is op iets hogers, iets transcendents, houdt iedereen toch wat reserves over of deze toepassing van technieken uit pelgrimage toch ook echt pelgrimage mag heten.

Het gaat al richting de vraag wat eigenlijk legitieme verschijningsvormen van pelgrimage kunnen zijn. Berkvens-Stevelinck rekt de mogelijkheden op, met een beschrijving van pelgrimage naar Ian Bradley: “Het verlaten van het dagelijks leven voor een reis op zoek naar geestelijk welzijn.” Dit maakt vele verschijningsvormen mogelijk. Als voorbeelden worden gegeven mini-pelgrimage door het kerkgebouw, vredesdemonstraties, labyrinten, spirituele wandelingen, gebedstochten, luchtviering en virtuele pelgrimage.

Geloof en vertrouwen

Het idee dat geloof en ongeloof nog gescheiden zouden kunnen zijn, wordt door de ervaring van pelgrimage weersproken. Een voorbeeld is de religieuze taal waarmee seculiere pelgrims hun ervaringen beschrijven. Berkvens-Stevelinck oppert: “Ik denk dat we hier te maken hebben met een verstrengeling tussen de wereld van gelovigen en de wereld van ongelovigen. Dat is niet meer uit elkaar, er zit daar geen grens meer tussen. Het is volstrekt vloeiend, in contact. Maar niet iedereen is daaraan gewend, of wil dat.” Ze geeft later te kennen liever over vertrouwen te spreken dan over geloof of ongeloof, omdat dit vloeiender is dan een strenge dualistische opvatting.

Er wordt ook nog opgemerkt dat pelgrimage een oefening in vertrouwen kan zijn, in vertrouwen dat het goed komt. Men zou het goddelijke voorzienigheid kunnen noemen, wat neerkomt op het idee “God zorgt voor mij.” Je gaat op weg met weinig, erop vertrouwend dat je wel je weg zult vinden. Dat kan goed gaan, dat kan fout gaan, maar ook als het fout gaat doet het er toe. Je geeft het uit handen, je haalt jezelf wel bewust uit je comfort-zone, zoals het in populair taalgebruik vaak klinkt. Pelgrimage kan zo ook het aura van een beproeving krijgen.

Walk of Wisdom

Ook aanwezig is Damiaan Messing, organisator van de Walk of Wisdom, een nieuwe pelgrimsroute, onafhankelijk van religieuze traditie. Messing vertelt enthousiast over dit nieuwe idee, dat langzaam heeft kunnen groeien en dat ook bewust ruimte laat voor de deelnemers zelf, om bijvoorbeeld nieuwe rituelen spontaan te ontwikkelen. “Je kunt niet vanachter de bureautafel zo’n traditie bedenken,” beargumenteert Messing. De route beweegt zich rond een groot gebied in de buurt van Nijmegen, van zo’n honderdvijfentwintig kilometer.

Messing is erg enthousiast over zijn nieuwe idee, waar hij durft te dromen van een wereldwijde route die hij het op een dag wil laten zijn. Toch is hij nuchter, en weet hij dat hij “ergens moet beginnen.” De combinatie van durven dromen en praktisch handelen is aanstekelijk. Het is dan ook begrijpelijk dat hij kunstenaars, sponsors en lokale partijen weet te mobiliseren voor zijn nieuwe project door deze mix. De aanwezigen bij deze studiedag zijn duidelijk al “om”.

Foto: Damiaan Messing tijdens zijn presentatie

Foto boven: Leider van de studiedag Christiane Berkvens-Stevelinck en organisator Bert Dicou.

Bezoek ook de site van Walk of Wisdom.

Lucas van Heerikhuizen
Lucas van Heerikhuizen is afgestudeerd als master in de godsdienstwetenschappen. Momenteel is hij werkzaam als webdeveloper en WordPress docent. Tevens is hij actief als redacteur voor Zinweb.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *