Spiritualiteit werkt in de opvoeding (2/7)

De komende tijd elk weekend op Zinweb: het boek Spiritualiteit werkt in de opvoeding van Vincent Duindam. Hij is psycholoog en geeft les bij onder andere de Universiteit Utrecht. Hij doet onderzoek naar onderwerpen als ouderschap, zorgende vaders, taakverdeling, relaties en mannelijkheid en vrouwelijkheid. Duindam publiceerde negen boeken, waaronder een haikubundel over zijn dochters. Op dit moment verbindt hij inzichten uit zowel de positieve psychologie als de grote spirituele tradities met de thema’s ouderschap, onderwijs en relaties. Hieronder hoofdstuk 2 ‘Samen op weg’ van zijn boek Spiritualiteit werkt in de opvoeding:

Klik hier voor hoofdstuk 1 – ‘Voorbereiding en dankbaarheid’.

Wij zijn verweven met onze kinderen. Onze geschiedenis en de neerslag die deze in onze binnenwereld heeft gekregen, kleurt hoe wij onze kinderen zien. Hierdoor hebben wij fouten gemaakt en maken wij fouten. We kunnen die erkennen en onszelf vergeven. Het is vooral van belang om onze eigen binnenwereld ‘op orde’ te krijgen. Om niet in wrok en woede te blijven hangen en ook niet in schuldgevoelens.

Je kind is verbonden met jouw proces, maar je kind is ook een wereld op zich, met eigen perspectieven. Kinderen zijn wonderlijke en veelvormige verschijningen, ouders ook. Snijd hen niet op maat – en jezelf ook niet. Kinderen vormen een heel spectrum, net als jijzelf: je hebt oude conditioneringen, pijn, dromen, verlangens en ook een pure ongerepte kern.

De fundamentele verwevenheid tussen hoe we zelf opgevoed zijn en hoe we geneigd zijn onze kinderen te benaderen, geeft enorm veel gelegenheden om oude patronen te herhalen of juist om ze te transformeren. Wanneer je woedend wordt over iets in het leven van een kind, dan resoneert er altijd iets uit je eigen geschiedenis mee. Wees vriendelijk, stel grenzen, maar aanvaard de situatie zoals die nu is. Zeg je mantra. En verder: leef je eigen leven (voor) zoals je echt wilt. Wees gelukkig. Wees niet alleen geduldig met je kind maar ook met jezelf. Als je zelf onhandelbaar bent: houd dan meer van jezelf. Vergeef jezelf.

Louise Hay is een Amerikaanse schrijfster van zelfhulpboeken, die ook veel cursussen geeft. Zij denkt dat we gelukkig kunnen worden, wanneer we durven stoppen met onszelf telkens te bekritiseren. Veel mensen hebben een stemmetje in hun hoofd dat elke keer herhaalt: ‘Wat ging er mis vandaag?’ Wie leert om van zichzelf te houden ziet haar of zijn problemen kleiner worden en het geluk dichterbij komen. Hay heeft hiervoor ook allerlei oefeningen bedacht. Zo raadt ze je aan om ’s ochtends voor de spiegel te gaan staan, jezelf in de ogen te kijken en te zeggen: ‘Ik hou van je. Wat kan ik vandaag doen om je gelukkig te maken?’. Daar heb je het weer: je kunt jezelf gelukkig maken. De schat ligt in jezelf verstopt. Als je die nog niet ontdekt hebt, dan zul je nergens gelukkig kunnen worden, ook niet in een paleis. De Indiase wijsgeer Hazrat Inayat Khan zei het zo:

‘Om vrede te vinden ontvlucht men zijn omgeving, die als hinderlijk wordt ondervonden; men wil weg van de mensen; men wil ergens kalm gaan zitten en rust hebben. Maar hij die niet klaar is voor die vrede zou hem zelfs niet vinden indien hij naar de grotten van de Himalaya ging, ver weg van de bewoonde wereld.’

Houd je eigen binnenruimte schoon. Hoe doe je dat? Door alles welkom te heten wat zich aandient: gedachten, gevoelens en lichamelijke gewaarwordingen. Maar val niet samen met die gedachten of gevoelens: het gaat erom dat je (je) realiseert dat jij de ruimte bent, het ruimtelijk bewustzijn, waarin dit alles zich laat zien. Zie de poppenkast in jezelf. Pas vooral op met woede. Identifi ceer je niet met woedende energie. Woede is giftig en besmettelijk. Je moet jezelf ontgiften en reinigen, anders besmet je telkens weer anderen, en blijf je er zelf ook mee rondlopen.

Het beste is een gevoel van rust. Let ook goed op jezelf wanneer je een vreemd gevoel van opwinding, rechtvaardiging of verontwaardiging voelt. Niet meteen handelen. Kijk eerst eens rustig naar je eigen binnenruimte. Wat houdt zich daar op?

Oefeningen
– Stel jezelf de vraag van Byron Katie: ‘Wie zou je zijn zonder het stressvolle verhaal dat je nu over jezelf vertelt?’ Kijk naar je kind zonder dat verhaal in je hoofd, zonder de boosheid, de verontwaardiging of het schuldgevoel. Oefen hiermee: kijk naar je binnenruimte, identificeer je niet met de gevoelens die daar rondspoken.
– Ontwaak tot het geheel. Ondersteun je partner als je een partner hebt. Ondersteun je ex als je gescheiden bent. Zorg dat je een (parttime) baan hebt. Of help op school, in het buurthuis, in de kerk.
– Stop ermee om in gedachten kritiek op de kinderen te hebben. Dat soort zich herhalende gedachten vreet energie. Zorg ook dat je jezelf niet voortdurend bekritiseert. Creëer niet telkens opnieuw het hele web van oude ideeën en conditioneringen om je heen. Spin jezelf en je kinderen niet in.

Het Amerikaanse therapeutenechtpaar Harville Hendrix en Helen Hunt heeft een nieuwe methode ontwikkeld om je eigen ouderschap tegen het licht te houden en eventueel te verbeteren. In bepaalde opzichten zijn Hendrix en Hunt overigens wel strenger geworden tegenover ouders dan in het verleden. Wanneer ouders vroeger aan hen de vraag stelden of ze hun kinderen geen schade berokkenden, dan zeiden ze vaak: ‘Waarschijnlijk valt het wel mee, je werkt nu toch aan jezelf.’ Inmiddels geven ze het eerlijke antwoord: ‘Ja, inderdaad, het heeft een negatief effect op je kinderen gehad.’ Uiteindelijk lucht zo’n eerlijk antwoord ook op, meent het therapeutenechtpaar. Met kinderen is het net als met pannenkoeken, zeggen zij: de eerste mislukt altijd; die moet je later uit de pan krabben.

Wat kun je dan eigenlijk allemaal fout doen? Vier fouten blijken erg veel gemaakt te worden. Op de eerste plaats heb je ouderschap als herhalingsoefening. Je doet alles precies zoals je ouders het deden. Het gaat hier om een onbewuste, blinde herhaling van alles zoals het thuis gebeurde. Vervolgens is er het ouderschap als reactie. Deze ouders zijn beslist niet tevreden over hun eigen ouders en ze doen alles dan ook precies omgekeerd als hun eigen ouders. Kreeg je vroeger te weinig vrijheid, dan laat je nu je kinderen zo vrij dat de totale ontsporing erop volgt. Op de derde plaats komt het symbiotisch-pathologisch ouderschap. Ouders zien hun kind als verlengstuk van zichzelf. Zij beelden zich in dat zij het beste weten wat goed is voor hun kind – zonder dit te onderzoeken. Ten slotte is er het hiërarchisch ouderschap. Hier zie je de autoritaire ouders: zij bepalen wat er gebeurt. De ouder is de actieve partij, het kind de ontvangende kant. ‘Grootbrengen door kleinhouden’ is dit wel eens genoemd. Het is een perspectief waarin de volwassene domineert.

Hiertegenover stellen Hendrix en Hunt als alternatief het bewuste ouderschap. Bied veiligheid en verbondenheid, en geef structuur. Vooral: wees je bewust van de ontwikkelingsprocessen in het kind. De manier waarop je moet opvoeden, verandert per periode. Als ouders zelf vastzitten in hun eigen ontwikkeling, dan kunnen ze niet gevoelig zijn voor de ontwikkeling van hun kinderen. Problemen in de ontwikkeling van het kind kunnen duiden op dingen die bij de ouders zelf misgegaan zijn. Gekwetste ouders hebben een symbiotische relatie met hun kinderen. Zij kunnen hun kinderen niet behulpzaam zijn bij het doorlopen van die specifieke kwesties waarmee ze zelf nog worstelen, zoals grenzen in relaties, vrijheid of seksualiteit. Dit hoeven we niet uitsluitend als negatief te zien. Problemen van kinderen kunnen ouders dan immers de kans bieden om aan zichzelf te gaan werken. Door problemen van kinderen kunnen ouders zich minder verschuilen – wat kan leiden tot gezinstherapie.

Ouders ontkennen hun kwetsbaarheid aanvankelijk vaak. Zeker bij mannen lijkt het erop dat hun gevoelens in een kistje gaan, waarvan hun vrouw de sleutel heeft. Maar vrouwen en mannen kunnen ook op andere manieren met elkaar omgaan. De vraag rijst dan: waarin onderscheiden mensen met gelukkige relaties zich van anderen? Uit onderzoek blijkt dat mensen met een langdurig gelukkig huwelijk niet minder problemen hebben dan andere stellen. Wel opvallend is dat ze erg genieten van plezier en humor en dat er geen depressieve partner is: zij blijven speels met elkaar omgaan en van elkaars gezelschap genieten. Daarnaast kunnen ze ook goed alleen zijn en ze delen hun interesse voor de kinderen. Nabijheid is de beste voorspeller voor huwelijksgeluk. Het gaat om een gevoel van delen; om zowel emotionele als lichamelijke, seksuele nabijheid.

De Zuid-Afrikaanse therapeut Leonard Carr heeft nog goede tips voor de verbetering van je relatie. Hij stelt de retorische vraag: wat gebeurt er als tweeverdieners thuiskomen en de strijd aangaan wie de rottigste werkdag heeft gehad? Die wedstrijd kun je geen van beiden winnen. De oplossing is om vóór alles eerst te ontspannen en met jezelf en de ander in verbinding te komen. Hiertoe moet je eigen rituelen ontwikkelen. Carr stelt dat veel rituelen uit onze moderne samenleving verdwijnen en dat dit problemen oplevert. Door het invoeren van zinvolle rituelen kunnen gezinnen hechter worden. De maaltijden zouden zich hier bijvoorbeeld goed voor lenen. De situatie van het samen genuttigde maal in het gezin van herkomst zal kinderen immers altijd bijblijven. Volgens Carr is het zelfs een model voor je latere leven.

Volwassenen van nu moeten proberen zelf echt volwassen te worden en ook adolescenten daarbij te helpen, vindt Carr. ‘We moeten de volwassene opnieuw scheppen en de wijze oudere in ere herstellen.’ Als we interesse tonen voor jongeren door ze te helpen een mentor te vinden, door ze mee te nemen naar conferenties of andere volwassen activiteiten, door aandacht te besteden aan jongeren die absoluut niet tot ons gezin behoren, dan zal dat ons eigen gevoel van volwassenheid versterken en zal volwassenheid voor veel jongeren wellicht weer iets begerenswaardigs worden.

Volwassenen mannen moeten zich oefenen in het uitdrukken van gevoelens, de band met de natuur herstellen, de band met het vrouwelijke en die met de diepere kant van het mannelijke. Voor jonge mannen is het van het grootste belang dat zij niet ontworteld raken, dat zij tijdens de opvoeding kennismaken met een meer dan oppervlakkige wereld. 

Ook Steve Biddulph, gezinstherapeut uit Australië, richt zich vooral op de vaders. Biddulph wijst erop hoe belangrijk vaders voor jongens zijn. Jongens van wie de vader afwezig is, maken statistisch gezien meer kans gewelddadig gedrag te gaan vertonen, in problemen te raken, slecht te presteren op school en als adolescent bij een jeugdbende te gaan. Maar voor een meisje is haar vader net zo belangrijk. Meisjes zonder vader hebben meer kans op een laag gevoel van eigenwaarde, hebben vaker seks voor ze dat zelf echt willen, raken vaker zwanger, worden vaker verkracht en stoppen vaker voortijdig met hun opleiding.

Als je uit elkaar gaat

Tips en adviezen die aan scheidende vaders en moeders worden gegeven, zijn ook heel erg geschikt voor vaders en moeders die wel samen zijn en dat ook hopen te blijven. Sterker nog: met het opvolgen van de tips voor scheidende stellen maak je de kans op een scheiding kleiner. Het is altijd goed om je te realiseren dat (echt)scheiding een realiteit is, maar geen noodzakelijkheid. Je relatie vraagt om een investering. Het echtscheidingspercentage ligt in Nederland rond de dertig procent en volgens deskundigen gaat dit de komende decennia omhoog tot vijftig procent. Als Amerika wat dit betreft ons voorland is, zal de helft van de stellen op den duur uit elkaar gaan. Men spreekt in de Verenigde Staten inmiddels zelfs van pre-divorce-families, met andere woorden: gezinnen die nog niet uit elkaar gegaan zijn.

Een heel belangrijke discussie is telkens: wat is het belang van het kind bij (echt)scheiding? Is het beter voor kinderen als de ouders koste wat kost bij elkaar blijven, of juist als de oorlog stopt doordat ze uit elkaar gaan? Er bestaat op dit moment overeenstemming onder de onderzoekers dat het voor kinderen beter is om op te groeien in een tweeoudergezin dan in eenoudergezin. Effecten zijn aangetoond op het gebied van psychosociale aanpassing, gedrag en prestaties op school, diploma’s, succes op de arbeidsmarkt, hoogte van het inkomen, antisociaal en zelfs crimineel gedrag, en het vermogen om intieme relaties aan te gaan en te behouden. Het zijn overigens niet altijd erg sterke effecten en wanneer ouders een zeer slechte relatie hebben, kan voortzetting van het huwelijk nog ongunstiger zijn dan de beëindiging ervan.

De allerslechtste situatie voor kinderen is een conflictrijk huwelijk dat wordt omgezet in een conflictrijke echtscheiding. Een systeemtherapeute schreef mij onlangs:

‘In mijn praktijk ben ik er regelmatig mee bezig om ouders te bewegen hun ouderschap te stellen boven hun gevecht als partners. Dat is vaak erg moeilijk. Recent had ik in de praktijk een achttienjarige jongen die zo verstrikt is geraakt in de uitzichtloze strijd van zijn ouders (die al acht jaar uit elkaar zijn!) dat hij nu, in de eindexamenklas-gymnasium, totaal is vastgelopen. Hij is ernstig suïcidaal en wil niet meer naar school. Ik heb er mijn handen vol aan. Preventief werk op dit gebied lijkt mij uiterst zinvol.’

Ik heb gekeken naar zelfhulpboeken-na-echtscheiding en naar wetenschappelijk onderzoek. Het beste boek voor vaders (maar ook een aanrader voor moeders) op dit gebied is helaas nog niet vertaald. De Amerikaan David Knox, zelf een gescheiden vader, schreef: The Divorced Dad’s survival book: How to stay connected with your kids. Het is een ‘overlevingsgids’ voor gescheiden vaders. Een typisch Amerikaans product, met alle voor- en nadelen vandien. Ik vat het in tien punten samen:

  1. Maak je kinderen heel duidelijk dat zij de (echt)scheiding niet veroorzaakt hebben. Maak hen tegelijkertijd duidelijk dat kinderen niets kunnen doen dat de scheiding zou kunnen voorkomen.
  2. Probeer het aantal conflicten met je ex-partner tot het absolute minimum te beperken. Goed met haar leren opschieten is het beste wat je kunt doen voor je eigen relatie met de kinderen. Hoe de exen met elkaar omgaan, bepaalt hoe ernstig de kinderen onder de scheiding lijden. Vanzelfsprekend is dat moeilijk: je gaat niet voor niets uit elkaar. 
  3. Vertel je kinderen dat ze zich boos en verdrietig mogen voelen, en dat ze ook over deze gevoelens mogen praten.
  4. Probeer sterke banden met je kinderen te behouden, of op te bouwen. Vaak is er sprake van een dubbele beweging: mannen sluiten zichzelf buiten, maar worden ook door de ex-partner buitengesloten.
  5. Beloof niet meer dan je na kunt komen en houd je dan ook aan je afspraken. 
  6. Als je kinderen naar je toe komen, probeer dan de sfeer van bezoek te vermijden.
  7. Als je het goed wilt hebben met je kinderen, gaat het er niet zozeer om een hoop geld uit te geven; het gaat om de tijd die je aan ze schenkt. Het beste dat je kunt doen is: zorgen dat je aan elk van de kinderen ook af en toe afzonderlijk tijd kunt besteden.
  8. Wees niet alleen een pret(park)vader. Vaders en kinderen moeten regelmatig de tijd hebben om spontaan en intiem met elkaar te zijn. Het is goed als de kinderen zich ook af en toe bij je vervelen en creatieve manieren kunnen ontdekken om hier iets aan te doen. Probeer dit niet voor te zijn door meteen op weg te gaan naar een zwemparadijs. 
  9. Wees niet te kritisch tegenover je kinderen. Geef ze ook vaak een complimentje. In Amerika zegen ze: ‘Catch your child being good’, merk ook op als je kinderen lief zijn.
  10. Zoek professionele hulp voor je kind als dat nodig is. Tekenen kunnen zijn: ernstige neerslachtigheid, helemaal geen vriendjes of vriendinnetjes meer hebben, grote eetproblemen, of langdurig verslechterde schoolprestaties.

Toen ik dit boek uit had, realiseerde ik me tot mijn verrassing dat je vrijwel alle tips en adviezen van Knox ook kunt toepassen op vaders (en stellen) die niet van plan zijn uit elkaar te gaan: het belang van tijd met je kinderen doorbrengen zonder je partner; tijd doorbrengen met elk van je kinderen afzonderlijk; de moeder van je kinderen respecteren; je ouderschap helemaal op je eigen manier vormgeven, en, het meest relevante: je tijd is belangrijker dan je geld. Er bestaan dus duidelijke parallellen tussen het belang van het kind in gescheiden gezinnen en gezinnen die nog bij elkaar zijn.

We kunnen concluderen dat het belang van het kind na de echtscheiding gelijk is aan het belang van het kind in een intact gezin. Wat je dus moet doen na de echtscheiding is gelijk aan wat je moet doen in een intact gezin. Wanneer ouders dit al doen vóór de echtscheiding wordt de kans op het uit elkaar gaan waarschijnlijk zelfs kleiner. En mocht je toch gaan scheiden: dan is de kans op blijvend contact tussen kinderen en vader groter. Uit Utrechts onderzoek blijkt dat vaders die voor de scheiding erg betrokken waren op hun gezin, ook na de scheiding hun kinderen meer zien. Moeders, toch de poortwachters, beseffen in die situatie ook beter wat ze de kinderen onthouden, wanneer ze het contact tussen vader en kind afknijpen.

Het paradoxale is dat wie de situatie na echtscheiding wil verbeteren, eigenlijk vooral aan het werk moet aan de situatie voor de echtscheiding. Immers, veranderingen of verbeteringen in de verdeling van verantwoordelijkheden en taken blijken grote effecten te hebben op de omgang. De vraag is dus: welke omstandigheden moeten we bevorderen die hiertoe kunnen leiden? Hier zou de overheid ruimte moeten scheppen, door verlofregelingen, fiscaal, parttime werk en dergelijke, om de combinatie van arbeid en zorg te combineren. Dit staat op gespannen voet met de toenemende economisering van de maatschappij. De algemene teneur is dat Nederlanders harder, langer en meer moeten werken. Het arbeidsethos giert weer om ons heen. Maar méér tijd en aandacht voor de kinderen, je relatie, het huishouden is het enige waarmee je gezinnen kunt redden.

Biddulph geeft vaders zeven adviezen voor de opvoeding van hun zoon:

  1. Neem de tijd om vader te zijn. In onze samenleving zijn mannen dikwijls niet veel meer dan werkezels. Je moet ervoor vechten om een echte vader te zijn voor je kinderen. 
  2. Doe dingen met je kinderen: praat en speel met ze, maak dingen, ga er samen op uit. Grijp iedere gelegenheid aan om bij elkaar te zijn.
  3. Bij sommige kinderen wordt wel een Aandacht Deficiëntie Stoornis (ADD) vastgesteld. In sommige gevallen is een vader het enige waar het aan ontbreekt.
  4. Deel de opvoeding van de kinderen met je partner. Vaak reageert je zoon beter op jou – niet uit angst, maar uit respect en omdat hij je graag een plezier wil doen. Sla niet en maak je zoon niet bang: als je hem bang maakt, zal hij zich alleen maar gemeen gaan gedragen tegenover anderen.
  5. Een jongen doet jou na. Hij doet na hoe jij je tegenover zijn moeder gedraagt. Hij neemt jouw houding en instelling over, of je nu een racist bent, altijd een slachtofferrol aanneemt, een optimist bent, hecht aan rechtvaardigheid, wat dan ook. En hij kan alleen zijn emoties tonen als jij dat ook kunt. 
  6. De meeste jongens houden van stoeien en wilde spelletjes. Doe dit soort spelletjes om samen plezier te maken, maar breng hem ook zelfbeheersing bij door het spel stil te leggen als het te wild wordt en dan een paar regels te stellen. 
  7. Leer je zoon respect te hebben voor vrouwen – en voor zichzelf.

Als ouders willen dat het goed gaat met hun kinderen, is het van groot belang dat ze vóórleven dat het goed gaat met henzelf. Het grootste geschenk dat ouders hun zoon of dochter kunnen geven, is hun eigen stabiliteit en levensgeluk. Bovendien moeten ouders zorgen voor hun eigen sociale contacten en isolement vermijden. Steve Biddulph:

‘Als ouders van tieners moet je jezelf desnoods dwingen om deel uit te maken van de maatschappij en een sociaal netwerk voor je kinderen op te bouwen. Je kunt niet als kluizenaar leven en tegelijk je kinderen goed grootbrengen.’

Klik hier voor hoofdstuk 1 – ‘Voorbereiding en dankbaarheid’.
Volgend weekend hoofdstuk 3 – ‘Je eigen spiritualiteit’.

Copyright tekst en beeld: Vincent Duindam

Vincent Duindam
Vincent Duindam is psycholoog. Zijn onderzoek naar ‘zorgende vaders’ werd erg bekend. Op dit moment verbindt hij inzichten uit zowel de positieve psychologie als de grote spirituele tradities met de thema’s ouderschap, onderwijs en relaties.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *