Smartphoneverslaving

Smartphoneverslaving en het verlies aan zingeving

Smartphones zijn handig, maar voor velen ook lichtelijk verslavend. En daarmee doen we onszelf tekort, omdat we een stukje zingeving in het leven mislopen. Filosofe Martine Berenpas legt uit.

In 2011 werd een experiment uitgevoerd met de therapeutische robot Paro. Deze affectieve robot in de vorm van een zachte, pluchen zeehond werd als speelkameraadje gegeven aan ouderen in een verzorgingstehuis. De vraag was of de robot Paro, – die de indruk geeft naar je te luisteren-, ervoor kon zorgen dat ouderen zich minder eenzaam zouden voelen. Sociale robots lijken de ultieme uitkomst om mensen die oud en alleen zijn de dag door te laten komen. Door deze robots geven deze mensen het idee dat iemand om hen geeft, naar hen luistert en hen aandacht geeft. Aandacht en liefde die ze eigenlijk van andere mensen zouden moeten krijgen.

Technologie is in staat om veel van onze problemen op te lossen, maar willen we ook dat het dit soort problemen oplost? Willen we dat iemand die alleen en eenzaam is, steun zoekt bij een machine? “Van alles wat ons misleidt, kan gezegd worden dat het ons betoverd”, stelt Plato in de Republiek. In het geval van Paro gaat dat zeker op. Interactie met de sociale robot geeft je het idee dat er iemand is die om je geeft en naar je luistert, maar feitelijk is het een machine die gedreven wordt door software.

Betovering

De meesten van ons zullen niet zo snel een sociale robot in huis halen. Maar ook wij worden in hoge mate misleid en betoverd door de technologie. De smartphone is een van de meest aanwezige èn interfererende technologische gadgets in ons leven. Online zijn heeft niet langer een begin- en een eindpunt, maar is een onderdeel geworden van wie wij zijn. Voor het grootste gedeelte van de dag zijn wij verbonden met de gehele wereld via twitter, email, facebook en whatsapp.

Nog nooit zijn wij zo verbonden geweest met anderen; het nieuws in Beijing bereikt ons even snel als het nieuws uit Brussel en we kunnen even snel met iemand whatsappen uit Bagdad als met iemand uit Rijnsburg. We leven in een tijd van hyperconnectiviteit, waarin een groot gedeelte van onze tijd opgaat aan het gebruiken van een smartphone. En zelfs als we het niet actief gebruiken, zit het te wachten op ons nachtkastje, in onze broekzak of op de tafel. Te wachten op een nieuw berichtje, een nieuwe tweet, een nieuwe update. De smartphone is verslavend en heeft een onmetelijke aantrekkingskracht op ons. Maar tegelijkertijd misleidt de smartphone ons ook, want het houdt ons weg van ons werkelijke leven.

In haar boek Alone Together: Why we expect more from technology and less from each other (2011) beschrijft Sherry Turkle hoe de technologische ontwikkeling de verhoudingen tussen mensen fundamenteel heeft veranderd. De belangrijkste conclusie die zij trekt is dat wij steeds meer de neiging hebben om het gebrek aan aandacht en liefde op te vullen door technologische hoogstandjes. Nu zullen weinig mensen bewust de smartphone verruilen voor de liefde van hun leven, maar feit is wel dat de smartphone ons dusdanig bezighoudt dat het wel degelijk onze relaties met anderen kan schaden.

Smartphoneverslaving

We vullen het gebrek aan aandacht op door technologie, foto: Chiara Pinna via Unsplash

Sherry Turkle stelt dat dit komt omdat wij het vermogen verliezen om een gesprek met iemand aan te gaan. En daarbij bedoelt ze geen gesprek via whatsapp, sms of tweet, maar een gesprek met iemand die je ziet, hoort en voelt. De mens is een van de weinige organismen die in staat is om zich met de ander te verbinden. Wij hebben door middel van de taal een uitstekend middel om met de ander te identificeren, met hem mee te voelen en hem te steunen. Maar om dit te kunnen doen, moeten we ons wel concentreren op de ander. Hiervoor hebben we aandacht en denkvermogen nodig; twee aspecten van het menselijke capaciteit die het gebruik van smartphones juist verhindert.

Verbondenheid

De Belgische neuropsychiater Theo Compernolle stelt in zijn boek Ontketen je Brein (2014) dat het overmatig gebruik van smartphones een bepaald deel van ons denken verwaarloost. Ons denken wordt bepaald door drie verschillende breinsystemen: het archiverende brein, het reflecterende brein en het reflexbrein. Het archiverende brein zorgt ervoor dat informatie gerangschikt wordt en gelinkt wordt aan al aanwezige informatie. Het reflecterende brein is verantwoordelijk voor het analytische en creatieve denken. Het reflexbrein is een meer primitief soort denken, waarin het brein zich enkel richt op informatie van het hier en nu. Compernolle stelt dat door het overmatige gebruik van de smartphone wij met name ons reflexbrein trainen, ten koste van het reflecterende brein. Met andere woorden: door altijd online te zijn lopen we het risico om enkel oppervlakkig te denken.

Compernolle’s analyse sluit goed aan bij wat de filosoof Walter Benjamin al ten tijde van de tweede wereldoorlog opmerkte: het denken van de mens is in onze moderne samenleving steeds oppervlakkiger aan het worden. Benjamin stelt dat de ervaring, – die geworteld is in een gemeenschappelijke geschiedenis-, steeds meer vervangen wordt door de beleving. Voor Benjamin strekt de ervaring zich uit in de tijd en is het verbonden met de herinneringen, tradities en ervaringen van anderen. Vandaag de dag heeft de beleving de plek ingenomen van de ervaring. De beleving is puur zintuiglijk en gericht op het hier en nu. De beleving is hyperindividueel en heeft geen enkele relatie meer met de ander. Daardoor kan de beleving niet meer voortbrengen dan een kortstondig moment van geluk, wat snel omslaat in een gevoel van leegte.

Beleving

Het lijkt erop dat de smartphone het ultieme voorbeeld is van deze beleving. De informatie die wij voor onze neus krijgen, zijn momentopnames; oppervlakkige flarden van informatie over het leven van een ander en jezelf die nooit echt voldoening geven. In plaats van met elkaar te praten, staren we naar onze smartphone en in plaats van de wereld echt waar te nemen, zijn wij met name bezig met de laatste statussen op facebook.

We betalen een hoge prijs voor de alomvattende macht van de technologie. We verliezen namelijk hierdoor namelijk steeds meer ons vermogen tot diepgaande reflectie en creeëren een steeds grotere afstand tot elkaar. De mens heeft naast voedsel en beschutting behoefte aan aandacht, contact en liefde van anderen. De smartphone zorgt ervoor dat wij steeds minder in staat zijn om deze behoefte te kunnen vervullen. Daardoor verliezen we niet alleen onszelf, maar met name elkaar. Totdat we straks alleen nog maar alleen samen kunnen zijn.

Een mooi filmpje over smartphonegebruik en zingeving door Gary Turk: Look Up! 

Zinweb Redactie
De redactie van Zinweb bestaat uit een team van bevlogen jonge journalisten. De redactie publiceert eigen artikelen of plaatst gastartikelen van experts. Raadpleeg de contactpagina voor een overzicht.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *