Rituele orde: houvast of keurslijf?

Steeds meer mensen kiezen ervoor om belangrijke momenten in het leven te markeren met een ritueel. Ritueelbegeleiders bieden hierbij de helpende hand. In de komende weken leest u iedere dinsdag en woensdag op Zinweb een artikel over rituelen. Vandaag aan het woord: Thomas Quartier

Vaak wordt er binnen het relatief jonge onderzoeksveld van de rituele studies op gewezen dat ieder ritueel een bepaalde orde volgt. Rituelen zijn handelingen die niet zomaar verlopen: ze zijn gecodeerd en gestructureerd. Maar waar komt deze orde vandaan?

In een tijd waarin door secularisering en individualisering tradities een steeds kleinere invloed op het leven van mensen hebben, is deze vraag niet gemakkelijk te beantwoorden. Is het een voorgeschreven liturgische orde, zoals bij kerkelijke rituelen? Of is het eerder een orde die keer op keer gevonden dient te worden?

Wellicht is het tegenwoordig bij nieuwe rituelen ook zo dat ze juist géén orde volgen? Wetenschappers zijn het over dit soort vragen niet eens. Men treft bijvoorbeeld verschillende standpunten erover aan of het wezenlijk bij een ritueel hoort dat het onveranderlijk is (of ten minste zo wordt ervaren) of toch eerder dynamisch van aard.

Naast de orde die rituelen zouden volgen, kunnen ze ook een bepaalde orde in het leven aanbrengen. Als je leven op z’n kop staat door een heugelijke of tragische overgang, kunnen rituelen helpen de orde te herstellen. En ze kunnen ook de sociale orde herstellen als men deze kwijt is. Maar welke overgangen willen mensen tegenwoordig ritueel markeren? Mensen krijgen in hun leven met overgangen te maken die buiten het normale verwachtingspatroon liggen en daar wellicht ook niet in passen. Doordat van jongs af aan iedereen tegenwoordig voor de opgave staat zijn of haar leven zelf vorm te geven, veranderen ook de overgangen. Iets soortgelijks geldt voor de sociale orde die rituelen kunnen herstellen: om welke groepen gaat het die samen aan een ritueel deelnemen?

Orde en ritueel lijken vanuit een traditioneel oogpunt goed bij elkaar te passen. Een ritueel is datgene wat je doet zoals het hoort. Het hoort op een vaste plek binnen een vaste groep. Vanuit een modern oogpunt passen ze juist niet bij elkaar. Je doet waar je jezelf het beste in herkent, en dat hoeft geen bepaalde orde te volgen. De plek en de context van het ritueel zijn variabel. Vanuit mijn onderzoek durf ik echter te stellen dat dit wellicht een verkeerde tegenstelling is. Het ligt er maar aan wat men onder orde verstaat. Mijns inziens is orde een positief begrip: een houvast en geen keurslijf. Als het houvast tot een keurslijf wordt, droogt een ritueel op. Dan is de orde ook geen orde meer in de goede zin van het woord, maar eerder een als overbodig ervaren ballast.

Nieuwe rituelen zijn geen rituelen zonder orde. Dan zou juist een van de meest wezenlijke functies van het ritueel verloren gaan. Maar die orde heeft wellicht soms een ander karakter gekregen: het gaat niet zozeer om een vastgelegd sjabloon maar eerder om een kader, waarin mensen aan de ene kant zichzelf kunnen verwerkelijken, maar aan de andere kant ook iets aangereikt krijgen waar ze op terug kunnen vallen, in het bijzonder op scharniermomenten van het leven.

Onderzoek laat keer op keer zien dat mensen juist een evenwicht tussen deze twee kanten zoeken, en een goede ritueelbegeleiding zou hier rekening mee moeten houden. Mensen tot steun zijn zonder hen iets op te leggen; houvast bieden maar niemand in een keurslijf persen.

Dr. Thomas Quartier is docent Rituele Studies aan de Radboud Universiteit in Nijmegen

Claudia Pietryga
Claudia deed zowel een sociaal-agogische als journalistieke opleiding en is alweer bijna tien jaar freelance journalist. Ze schrijft het liefste over maatschappelijke onderwerpen en publiceerde onder meer stukken in de Flair, Hallo Jumbo, Spits, Het Parool, diverse blogs, lokale bladen en uiteenlopende (online) media voor met name ondernemers.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *