Religie en ideologie in post-Sovjet landen

Vandaag tijdens de open college reeks Peace, Trauma and Religion aan de VU, georganiseerd door onder anderen het Doopsgezind Seminarium, sprak Dr. Katya Tolstaya over “Religion, Ideology, and processing the past in post-Soviet societies.”

De serie wil het nieuwe master programma Peace, Trauma and Religion als specialisatie voor theologie en religiestudies onder de aandacht brengen. Lees in deze brochure meer over deze specialisatie.

De post-traumatische toestand

Tolstaya staat stil bij de post-traumatische toestand, in het bijzonder die van de voormalige Sovjet-staten. Ze merkt op dat deze toestand nog nauwelijks academische reflectie ontvangt, laat staan theologische reflectie, terwijl zij van mening is dat dit wel noodzakelijk is.

Ze merkt op dat ook vandaag de dag Sovjet-ideologie nog steeds verweven is met religie als instituut en als praktijk in de voormalige Sovjet landen. Er is niet veel sprake van reflectie hierop, om te kunnen onderzoeken waar theologie ophoudt en ideologie begint. Er wordt bij opgemerkt dat verzoening, ook op maatschappelijk en zelfs spiritueel niveau, wordt vervangen – “substituted” – door nationalistische ideologieën.

Father Arseny

Hoe kan ideologie de religieuze ervaring beïnvloeden? Ten eerste is het sprekend dat sinds de tijd van Putin, de Russisch Orthodoxe kerk enorm is gegroeid. Het aantal heiligen is sinds die tijd ook toegenomen. Hoe valt dit theologisch te verklaren? Het beantwoorden van die vraag ligt gevoelig, omdat het zou betekenen ook naar het eigen verleden te moeten kijken. Iets dat niet gemakkelijk is in een post-traumatische toestand. De kerk is immers in het communistische tijdperk met harde hand onderdrukt.

Het ontkennen of herschrijven van de eigen geschiedenis is een techniek die wel wordt beschreven om niet direct met trauma’s geconfronteerd te worden. In dit verband wordt ook het lot van Father Arseny genoemd. Dit zou een heilige zijn geweest die achttien jaar in de Stalin-kampen zou hebben doorgebracht. Hij zou vele mensen tot Christus hebben gebracht, ondanks zijn onderdrukkingen. Het probleem is echter: misschien heeft deze persoon nooit bestaan. Het gerucht gaat dat het boek over deze persoon geschreven is door de voormalige KGB, om het stichtende idee om tot God te komen te promoten.

Het kan een poging zijn om de kerk en de staat nauwer vervlochten – “to confluence” – te krijgen. Het roept volgens Tolstaya hermeneutisch-theologische en ethische vragen op, zoals: wat zou het betekenen voor zij die tot Father Arseny bidden als deze persoon nooit werkelijk heeft bestaan? Wat zou het bovendien betekenen voor iemand die zich bekeert op basis van het verhaal van deze fictieve figuur? Dit zijn theologische problemen die om reflectie vragen.

Ideologie: De Sovjet cultus

Tolstaya behandelt ook de geschiedenis van de verering van Lenin als een symptoom van vervanging van religie door ideologie. Lenin voerde al vroeg tijdens zijn macht een beeldenstorm uit: alle relieken moesten uit de kloosters en kerken worden weggehaald. Hij keerde zich fel tegen geloof. Tegelijkertijd, na zijn dood, is Lenin zelf tot een reliek gemaakt. Tolstaya herkent hierin een paradox.

Er werd ook hevige strijd gevoerd tegen een idee van leven na de dood. Tegelijkertijd geloofde men dat Lenin opnieuw zou leven na zijn dood. Het is gewoonweg een fact-of-life voor veel mensen die leefden in de Sovjet-Unie. Om de vanzelfsprekendheid van deze opvatting te illustreren verklapt Tolstaya de Sovjet grap: “Hij zal leven, zegt de dokter die het Lenin Mausoleum verlaat.”

Er wordt wel gesteld dat de stijl van religie wordt aangewend voor een ideologisch doeleinde. Naar een citaat vertelt Tolstaya: “The Bolshevic party is a satanic parody of the church, party of congresses represent church councils, parades, demonstrations and gatherings represent ritual acts, the scarecrow Lenin represents the holy relics, etc. The slogan ‘Lenin’s grave is the cradle of humanity’ is exactly the same parody on the words of the prayer directed to Christ: ‘Your grave is the source of our resurrection.’”

Het gaat Tolstaya tegelijkertijd niet zozeer om de uiterlijke kenmerken van deze ideologische cultus. Het effect interesseert haar meer: dat mensen ervan overtuigd raken dat leven in de Sovjet-Unie het beste is dat iemand kan overkomen, en dat de mensen die daar en dan wonen ook de beste mensen op aarde zijn. Dit idee dat ideologie de perceptie van mens, tijd en plaats grondig kan beïnvloeden wordt kort samengevat in de propagandistische slogan “the chosen ones are born under the Sovjet star.”

Nationalisme en religie

De achtergrond is hiermee geschetst. De Sovjet landen hadden te kampen met verregaande propaganda en manipulatie van feiten om de ideologie waar te laten lijken. Na de Perestrojka kregen mensen weer de vrijheid zelf hun eigen wezen te bepalen en hun visie op de werkelijkheid zelf op te bouwen. Maar dit was slechts een politiek feit. Mensen waren nog steeds verbonden met wat ze was overgeleverd, qua kennis en ook qua methode. Er is meer voor nodig om daar van los te kunnen komen. Dat is volgens Tolstaya echter nooit gebeurd.

Hoe kan de typische Sovjet-vervanging van religie voor ideologie de kop opsteken in een post-Sovjet context? Het huwelijk tussen religie en ideologie zet zich nu voort, maar op een andere manier. De associatie tussen nationalisme en de Russisch-Orthodoxe kerk is bijvoorbeeld sterk. De populaire slogan “to be Russian is to be Orthodox” kan dit soort vermenging van nationaal-ideologische opvattingen en religieus leven duidelijk maken.

Het is niet hetzelfde als vervanging of substitutie, waar politiek de tactieken van religie gebruikt, het is een huwelijk tussen een inhoudelijke religie en politiek. Het is tegelijkertijd lastig om de twee werkelijk strikt van elkaar te kunnen scheiden. Het is een ingewikkeld probleem in de post-Sovjet landen, omdat er verschillende krachten tegelijk optreden: nieuwe politieke elites wenden oude middelen aan om een nieuwe ideologie op te bouwen, burgers beschikken misschien niet over de middelen of kennis om zelf een nieuw beeld op te kunnen bouwen, en ten slotte is er dan dat trauma, die elke poging om zich te verzoenen met het eigen verleden pijnlijk maakt.

Bezoek de site van Katya Tolstaya.

Foto: Katya Tolstaya tijdens haar presentatie.

Lucas van Heerikhuizen
Lucas van Heerikhuizen is afgestudeerd als master in de godsdienstwetenschappen. Momenteel is hij werkzaam als webdeveloper en WordPress docent. Tevens is hij actief als redacteur voor Zinweb.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *