Recensie: Zolang er nog tranen zijn

Optekeningen van ervaringen in de concentratiekampen in de Tweede Wereldoorlog zijn er in allerlei soorten en maten. Dit jaar is daar dit bijzonder aangrijpende verhaal van Hannelore Grünberg-Klein aan toegevoegd. Geboren in Berlijn in 1927 woonde ze jaren lang in Westerbork en daarna in Theresienstadt en Auschwitz. Een bijzonder boek, met een nawoord van haar zoon, Arnon Grunberg. Recensie door Nicole des Bouvrie.

Optekeningen van de hel van de Holocaustkampen

Er zijn niet enorm veel memoires van overlevenden van de ‘hel van de Holocaustkampen’ – zoals Hannelore Grünberg-Klein steevast verwijst naar de concentratiekampen opgezet door het Nazi-regime om het Joodse volk systematisch te vermoorden. Er zijn enkele heel beroemde, zoals van Elie Wiesel en Primo Levi, die inmiddels tot de top van de wereldliteratuur behoren. Dit bescheiden boekje dat dit jaar voor het eerst is uitgekomen zal waarschijnlijk daar nooit toe behoren. Het is zo ook niet bedoeld. Het is een optekening van haar ervaringen eerst als kind in Berlijn, vervolgens op de boot die haar in veiligheid moest brengen in Cuba en toch terug naar Europa moest, en haar tijd in Den Haag en Westerbork, Theresienstadt en uiteindelijk via Frankrijk terug naar Amsterdam.

Het is een heel persoonlijke toon, van een vrouw die terugkijkt op haar kinderjaren en jeugd, wetend wat er om haar heen gebeurde, en helder opschrijvend wat zij daar als kind wel of niet van meekreeg. Niet om te ontkennen dat iets gebeurde, maar inzicht gevend in de belevingswereld van haarzelf en de manier waarop haar Orthodox-Joodse ouders en familie haar probeerde af te schermen.

Afstandelijk en intiem

Die persoonlijke toon is op een bepaalde manier erg afstandelijk. Alsof het een verhaal is dat ze al zoveel maal heeft verteld; Hoewel het aannemelijker is dat het een verhaal is dat zo op haar netvlies is gebrand dat het niet alleen iets verteld over wat er gebeurd is tijdens de periode waarover het boek gaat. Het boek gaat ook over de rol die dee ervaring speelt in de rest van het leven, iets waar het nawoord van haar zoon Arnon Grunberg ook een mooi licht op schijnt. “Soms zei ze: ‘Ik denk veel aan de oorlog, want vroeger had ik daar geen tijd voor.’ ‘Vind je dat erg,’ vroeg ik [Arnon Grunberg], ‘om aan de oorlog te denken?’ ‘Nee,’ zei ze, ‘het zijn gewoon feiten.’

Toch is het ook een persoonlijke en intieme oplevering, het zijn geen van alle feiten die ze beschrijft. Het zijn haar herinneringen, en ook haar erkenning dat ze veel niet meer weet. Hoe verder haar leven vordert, hoe erger de kampen worden, hoe minder informatie en context wordt gegeven. In Westerbork beleefde ze de eerste jaren nog een redelijk onbezorgde jeugd, en zijn de verhalen over de Schülerkreis gedetailleerd en veelzijdig.

Maar later in Theresienstadt en nog later in Auschwitz-Birkenau worden de details minder en minder. Dit wegvallen van herinneringen raakte mij als lezer. De herinneringen die er nog wel zijn, zijn allemaal heel erg emotioneel en hebben grote indruk op haar gemaakt. De vrouw die haar leven redde door de rij aan te wijzen waar nog een plekje was, zodat ze op tijd was voor het appel. Over de boterham die ze kreeg van een jonge Wehrmachtsoldaat.

Aanrader voor iedereen

Iedereen zou dit boek moeten lezen. Ook omdat het een uniek beeld geeft van kamp en later Lager Westerbork. Het raakt, het inspireert. Ondanks dat ze het schreef voor alleen zichzelf ‘om er vanaf te zijn’. Aan het eind van haar leven zette ze stappen om het in boekvorm uit te geven, helaas is ze onlangs overleden en heeft ze de publicatie niet meer mee kunnen maken. Ik ben erg blij dat haar optekeningen zijn uitgegeven. Niet omdat het wereldliteratuur is, maar juist omdat het geen verhaal is. Omdat het raakt door de heldere en oprechte stijl.

55533_9789038800547_cvr-184x295

Over het boek:

Zolang er nog tranen zijn
Hannelore Grünberg-Klein
Uitgeverij Nijgh & Van Ditmar, 2015.

Zie ook deze documentaire over de relatie van Arnon Grunberg en zijn moeder.

Afbeelding: © Moeder & Grunberg, een documentaire van Pascalle Bonnier/&Bromet/Joodse Omroep.

Nicole des Bouvrie
(@Nobyeni, Nobyeni.nl) is afgestudeerd in de hedendaagse filosofie (PhD) en werkzaam als freelance filosofe, schrijfster en consultant. Ze leest veel, en is voornamelijk geïnteresseerd in waarheid en waarachtigheid, filosofie, kunst, en het leven.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *