Recensie: Sjibbolet voor Paul Celan

In de vertaling van Ger Groot komt een werk van Jacques Derrida beschikbaar in de Nederlandse taal dat bij de lezer lange golven van weerklank kan vinden. Een boek dat niet geschikt is om in één ruk uit te lezen, maar om bij stil te staan, te overdenken, de ontroerende en bezwerende overdenkingen gretig in je op te nemen. Een onmogelijke recensie, door Nicole des Bouvrie.

Franse filosofie van de 20e eeuw

Ger Groot heeft al vele boeken op eigen naam staan, waaronder werken over franse filosofie uit de 20e eeuw. Hij lijkt dan ook de aangewezen persoon om een van de sleutelteksten uit deze traditie te vertalen naar het Nederlands en deze te voorzien van een nawoord. Groot geeft een beschouwing op een beschouwing van Jacques Derrida op de (beschouwende) gedichten van Paul Celan. Daarmee pakt hij de traditie op, door mee te denken, door samen te denken met datgene wat geschreven is. Een krachtige manier waarbij de lezer wordt uitgenodigd om mee te denken.

Samen denken we na over het omdenken, het omschrijven van iets dat zich continu herhaalt. Een datum, een herinnering, een opnieuw beleven door het woorden en taal te geven. Door de gedichten van Celan te lezen zonder daarbij taalwetenschappelijk te werk te gaan, dus zonder te kijken naar de auteursomstandigheden zelf, maar enkel naar dat wordt gegeven in het gedicht zelf. Dan komen we erachter dat in alles wat gezegd wordt een datum staat. Alles ademt een tijd, een eenmaligheid die opgesloten ligt in de aard van de taal.

Aporia en betekenis

Een belangrijk concept van Derrida is de notie van het opschorten van betekenis, van de afstand tussen datgene wat uitgesproken wordt en de betekenis van een woord. Een aporia is letterlijk een impasse, een plek die niet overgestoken kan worden. Dat is wat de taal met zich meebrengt, de onmogelijkheid om terug te gaan naar de betekenis die er misschien in besloten ligt. Woorden zijn een afleiding van de onsprekelijkheid van datgene wat er gebeurt. En in de gedichten van Paul Celan is dat niet in de laatste plaats de Holocaust, dat woord dat nooit kan verwijzen naar wat er gebeurd is, maar wat een herinnering, een herhaling wordt van iets dat niet genoemd kan worden.

Of, zoals Derrida in vertaling van Ger Groot zegt, “‘Schibboleth’ markeert de meervoudigheid binnen de taal, het onbetekenende of betekenisloze verschil als voorwaarde van betekenis. Maar tegelijkertijd ook de betekenisloosheid van de taal, van het linguïstische corpus in de eigenlijke zin, dat slechts vanuit een bepaalde plaats betekenis kan krijgen.”

Meditatie

De tekst, eigenlijk een aantal essays, van Derrida leest als een meditatie, continu lagen van betekenis toevoegend en weghalend – zoekend naar de leegte en de redenen van gedichten onderstrepend en afzwakkend. Het feit dat de delen van Celan’s gedichten in drie talen zijn opgenomen in deze uitgave geven het een heel rijk karakter, drie maal kunnen we lezen, kunnen we door de ogen van vertalers en schrijvers lezen wat er verborgen ligt.

Onderzoekend wat het betekent om te horen tot een groep mensen die door een besnijdenis, een snede die een onderscheid aanbrengt en tegelijkertijd een betekenis van zuivering in zich draagt. Onderzoekend welke datum de Holocaust mee draagt, en of niet elke datum een holocaust is, een herinnering aan, een terugkeer van in zich mee draagt.

Kortom, een boek dat in lagen gelezen wordt en niet meer loslaat, een blik geeft op onze verbondenheid met de tijd waarin we bestaan, met de woorden die ons in de tijd plaatsen en die tegelijkertijd altijd een verschil aanduiden tussen wat we denken te weten en de betekenis die ons altijd ontgaat.

9789460041952_sjibbolet-voor-paul-celan

Over het boek:

Sjibbolet voor Paul Celan
Jacques Derrida
Vertaling en nawoord door Ger Groot
Van Tilt, 2015.

Afbeelding: monkeyinfez via Compfight cc.

Nicole des Bouvrie
(@Nobyeni, Nobyeni.nl) is afgestudeerd in de hedendaagse filosofie (PhD) en werkzaam als freelance filosofe, schrijfster en consultant. Ze leest veel, en is voornamelijk geïnteresseerd in waarheid en waarachtigheid, filosofie, kunst, en het leven.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *