Recensie: Kerk als constructiefout

In de huidige tijd is secularisatie nog duidelijk niet op zijn einde. Is de kerk een onderdeel van het probleem? Het boek van Harry Kuitert gaat over nieuwe en oude (denk)beelden van wat een ‘kerk’ is. Een scherpe recensie door theoloog Jos van Oord.

Ik heb in de loop der tijd veel boeken naar de kringloopwinkel gebracht, maar de boeken van Kuitert niet; die staan nog in mijn boekenkast. Gedurende mijn leven zijn ze op een of andere manier altijd wel van betekenis geweest. Kuitert heeft de gave van prikkelend en leesbaar schrijven over zware theologische onderwerpen. Toch moet ik bekennen dat ik de laatste jaren niet alles meer heb gevolgd. Zijn laatste boeken waren vaak een herhaling van zetten. 

Leesbaar, maar aansprekend?

Ook de inhoud van zijn laatste werk, Kerk als constructiefout, hoe leesbaar ook, is niet meer wat me aanspreekt. Voor mij is het ‘uit de tijd’. Kuitert reageert in dit boek op oubollige beelden van kerk en gelovigen. Hij ziet de kerk per definitie als spreekbuis van Boven, een constructie die op ‘knechting der zielen’ moet uitlopen. Ik herken dat niet (meer). 

Het gros van de gelovigen van nu – zo is mijn beeld – zitten niet meer in een dwangbuis, ze moeten niet, maar gaan vrijwillig naar kerkdiensten. En de preken, hoe vaak ze ook over ‘Boven’ gaan, gaan tegelijk over zaken van ‘Beneden’, over aards geloven. De ‘knechting’ waar Kuitert over spreekt zie ik niet in ‘mijn’ kerkelijke wereld.

Oud beeld van ‘kerk’

Ergens meldt Kuitert dat hij bij ‘kerk’ denkt aan hoe Rome vormgeeft aan het kerkelijke instituut. Ja, daar kun je je simpel op schieten. Daar is veel dwang, zeker de laatste jaren, vooral van bovenaf, van bisdom en kardinaal. Maar in de parochies die ik ken, zie ik vrijheid en een actueel praktiseren van vieren en leren. En geheel vrij-willig.

Ik zou bijna zeggen: Kuitert ga nog eens langs op zondagmorgen en beleef.

De kerk is meer dan kerkleiders en hun onvoorwaardelijke gehoorzaamheid. En Kuiterts kritiek op zgn. vrijzinnige gemeenschappen die volgens zijn norm geen kerk meer zijn omdat ze Boven hebben geschrapt… ik grinnik om zo’n zwart-wit denkschema.

Kuitert heeft dat negatieve beeld van de kerk (als instituut) nodig om zijn verhaal rond te maken.

Sluitende kerken

In Trouw zegt Kuitert waarom hij dit boek geschreven heeft. “Eén vraag kwam voortdurend terug: waarom gaat het met de kerken nou toch zo slecht? Dat komt door de leer van de kerk. Die kerkelijke leer houdt in dat de kerk zichzelf als spreekbuis van boven presenteert, en met die zelfinterpretatie haar gezag over de zielen legitimeert. Zo beroven kerkelijke ambtsdragers de gelovigen bewust of onbewust van hun vrijheid om zelf te kiezen. Maar daarmee zijn de kerken bezig hun eigen graf te graven. Sinds de Verlichting blijken de mensen zich prima zonder kerk te kunnen redden.”

Is dat zo? Ik denk dat er twee kerken per week in Nederland sluiten om andere redenen. Een is in ieder geval dat de kerken de aansluiting hebben gemist naar de nieuwe religieuze of spirituele mens. En juist het lonken naar deze nieuwe religiositeit zal de kerk niet helpen, schrijft Kuitert. Want dan raak je de eigen overlevering kwijt. Maar ook daar ligt mijn kritiek. Ik ontdek dat mijn gesprekken met spirituele mensen buiten de kerk mij weer meer diepgang geven naar mijn eigen christelijke traditie. Via mindfullnes kun je soms ineens de Bijbel beter verstaan. Oosterse wijsheden bieden mij vaak nieuwe openingen naar Bijbelse verhalen. Ook daar is Kuitert te weinig dialogisch en te ponerend. Veel voorgangers staan open voor de nieuwe tijdgeest en voor nieuwe theologische en spirituele ontwikkelingen. Het is een overlevering die weer wat meer de kleuren aanneemt van de tijd.

Wat wil Kuitert dan wel met de Kerk?

Niet afschaffen, nee dat toch niet. ‘Wel afstappen van de leer als waarheden van en over Boven en overstappen naar de leer als traditie.’ Onder traditie verstaat Kuitert de riten en de folklore, de woorden. De kerk mag bij Kuitert nog een soort van depot zijn waar de overlevering van normen en waarden bewaard wordt. Voor de rest zit er al genoeg ‘kerk’ in de wereld. En de wereld redt het wel zonder kerk.

Ik zal de laatste zijn die de kerk een ‘must’ acht voor gelovigen. Ik relativeer met Kuitert graag het instituut. En er is heel veel ‘God’  buiten de kerkelijke structuren, godzijdank. Maar de kerk – hoe klein ook – is op vele plekken een hechte gemeenschap van breken en delen, liturgie en diaconaat, priesterlijk en profetisch. En juist die kerk – hoe marginaal ook – is nog ‘nodig’ in de wereld die het niet redt. Dat zal Kuitert ook wel zien op het journaal. Die priesterlijke en profetische stem mag/moet gehoord worden!

(S)preken over boven

Wat nou de constructiefout is? Ik weet het niet precies. Ik denk toch uiteindelijk dat Kuitert van mening is dat al ons (s)preken over Boven in de praktijk neer komt op het heersen over de ziel van mensen Beneden. En ik heb juist de ervaring dat het spreken in kerken nog steeds op de meeste plekken bevrijdend werkt en mensen op de been houdt.

Over het boek

Kerk als constructiefout
Harry M. Kuitert
Uitgeverij Ten Have 
176 blz. 

Afbeelding: Photommo via Compfight cc.

Jos van Oord
Jos van Oord is theoloog en predikant. Vanuit zijn jarenlange betrokkenheid bij cultuur, welzijn, zorg en spiritualiteit is hij inzetbaar op velerlei gebied. Zijn hart gaat als eerste uit naar het 'vertalen' van Bijbelse verhalen naar de vragen van vandaag.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *