Recensie: Judas, de verontrustende geschiedenis van de afvallige discipel

Judas is trending topic. In 2014 kwam het boek Judas van Amos Oz uit, dat herduk op herdruk beleeft. Nu ligt er een biografie over hem op tafel, geschreven door schrijver en journalist Peter Stanford. 

In een interview met het Belgische Knack zei Peter Stanford: “Ik heb Judas altijd een intrigerende figuur gevonden, omdat ik hem fundamenteel niet begrijp. Ik snap niet waarom hij ‘het’ gedaan heeft. Toch vind ik hem een van de meest menselijke figuren in het Nieuwe Testament. Hij is een mens met gebreken in wie we ons herkennen. We hebben allemaal weleens iemand op een of andere manier verraden of een kus gegeven die we eigenlijk niet meenden.”

Judas, de verontrustende geschiedenis van de afvallige discipel

Zondebok

Stanford is niet uit op rehabilitatie van zijn hoofdfiguur. Dat is al genoeg gebeurd.  De kracht van dit boek is dat er een goed beeld wordt gegeven van gebruik en misbruik van’ de afvallige apostel’. Er is een wereld van ‘judassen’. En het komt allemaal langs in gedichten, popliedjes, schilderijen. Het is zeer de moeite waard  dit alles onder ogen te komen. Die diversiteit van beelden geeft een pluriforme visie op deze mens naast Jezus. Maar toch hangt aan deze Judas een uiterst negatief beeld. En dat is de vraag van Stanford: hebben we Judas recht gedaan? Waarom is hij de grootste zondebok? Is zijn verraad zo veel erger dan wat de gedragingen van de andere apostelen? Volgens de evangeliën verloochent Petrus zijn leermeester tot driemaal toe.

Stanford: “Maar Petrus hoeft maar even te snotteren en zich slecht te voelen, en al zijn zonden worden vergeven. Judas toont na zijn verraad ook wroeging. Hij probeert zijn dertig zilverlingen terug te geven, maar dat wordt geweigerd. Petrus wordt de eerste paus en krijgt de sleutels tot het koninkrijk der hemelen, terwijl Judas een eerloze dood sterft en voor tweeduizend jaar met alle zonden van de wereld overladen wordt. Dat kun je bezwaarlijk rechtvaardig noemen.”

Judasbeeld

Er lijkt dus toch sprake te zijn van een zekere rehabilitatie. Stanford wil Judas recht doen door al die beelden en stereotypen langs te lopen. Van ‘de beste helper van de gnostische goeroe Jezus, die een soort dualistische licht-duisternisreligie wilde verspreiden tot aan het middeleeuws beeld van de slechterik. Judas. Bij dat laatste beeld is de geschiedenis stil blijven staan. Denk maar aan de vele preken en boeken over Judas. De Verrader. Oplichter. En de vele uitdrukkingen met het woord Judas erin: een Judaskus, een Judasgroet, Judasgeld. Dit Judasbeeld blijf ons bij. En heeft ook een reden. Want bij de dood van Jezus van Nazareth hoort een dader. En ook al is er historisch weinig overtuigend en definitief bewijs voor wat Judas al dan niet gedaan heeft, er is een zondebok nodig.

Kus van Judas, foto: Thomas Hawk via Flickr.com

Kus van Judas, foto: Thomas Hawk via Flickr.com

Stanford geeft in een van de hoofdstukken aan hoe de lijn loopt van Judas, naar joden, naar Antisemitisme (‘Judas de jood verraadde Jezus de Duitser aan de joden’). Stanford legt dit alles scherpzinnig bloot. En dat doet hij in het boek met veel feiten, theoretisch, maar ook – en dat maakt het tot een ‘leuk’ boek – in een soort van reisverhaal. Je loopt met hem mee door het Heilige land, je bezoekt de ‘bloedakker’, waar van men zegt dat Judas zich daar heeft opgehangen, je bent stil in de Hof van Getsemane en klimt de tempelberg op. De journalist in Stanford komt dan boven. Dat maakt het tot een uniek boek, naast al het puur theologisch materiaal wat over deze leerling van Jezus verscheen.

Bedrog

Het is ook een genuanceerd boek over het passiedrama rond Jezus. Judas wordt uitvoerend tweede hoofdpersoon in een tragedie die zijn apostelverstand te boven gaat en hij blijkt de onmisbare pion in een religieus kosmisch drama met goede afloop. Zonder Judas geen Jezus. En Stanford zet het mes in al die kerkelijk theologische beeldvorming over verraad, haat en negativiteit en ontleedt. Stanford is niet uit op een heiligenverklaring van Judas. Dat zou hem geen recht doen. Maar wat de schrijver in ieder geval vraagt is om over Judas met twee woorden te spreken: de verradende én de verrader, bedrog én vooruitgang. Of nog uitdagender: Satans handlanger én Gods werktuig. In het boek is ook uitvoerig te lezen hoe Stanford daar toe komt. De Bijbel zelf geeft die diversiteit (of tegenstrijdigheid) al aan. De evangeliën worstelen met het beeld van Judas. En pas gaandeweg ontwikkelt de Judas uit de evangeliën zich tot een kwaadaardig persoon. Judas roept dus gemengde gevoelens op. “Omdat wij allemaal weten hoeveel pijn verraad kan doen, willen we dat hij gestraft wordt. Maar omdat we allemaal ook wel een keer door anderen als verrader zijn gezien, staan we open voor versies van Judas’leven die hem rehabiliteren”.

Tenslotte de schrijver nog een keer aan het woord uit het genoemde interview. Stanford wordt gevraagd naar het motief van Judas daad Jezus te verraden. Dan zegt hij: “De vier evangeliën geven een verschillend motief. Volgens Marcus doet Judas het omdat hij een jood is, volgens Mattheus doet hij het uit hebzucht, in Lucas is hij door de duivel bezeten en bij Johannes is hij het allemaal tegelijk. Ik denk dat je het echte motief moet zoeken in de toenmalige politieke context. De Romeinen zagen Jezus als een bedreiging omdat hij een beweging op de been kon krijgen die een gevaar kon zijn voor de Romeinse overheersing. Ik vermoed dat Judas hoopte dat Jezus een aardse leider zou zijn. Judas hoopte op een soort Che Guevara, maar hij kreeg een prediker die over morele principes spreekt, maar eigenlijk geen actie onderneemt.

Scepticus

“Ook dat vind ik behoorlijk herkenbaar. Stel je voor dat de Messias vandaag op aarde komt, en dat je met hem zou kunnen spreken. Dan zou ik willen dat hij van de wereld een betere plek maakt. Dat hij de ongelijkheid wegneemt, dat hij armoede uitbant, dat hij voor wereldvrede zorgt. Ik wil meer dan een intentieverklaring en morele principes. Ik noem mezelf geen Judas, maar ergens snap ik hem wel. Hij is een scepticus, iemand die met de voeten op de grond staat en kritische vragen durft te stellen. Wanneer een vrouw Jezus’ voeten in Bethanië insmeert met kostbare olie, is Judas de enige die protesteert, omdat hij vindt dat Jezus het geld beter aan de armen kan geven. Geef hem eens ongelijk. Ik kan me voorstellen dat paus Franciscus in zijn geval hetzelfde zou zeggen.”

judas-coverJudas, de verontrustende geschiedenis van de afvallige discipel
Judas (e-book)

Auteur: Peter Stanford
Uitgever: De BezigeBij, 2016
Nederlandstalig
384 pagina’s
ISBN 9789023496519
Prijs: € 29,90
* Dit artikel bevat een gesponsorde link. Lees meer hierover in onze disclaimer.

Jos van Oord
Jos van Oord is theoloog en predikant. Vanuit zijn jarenlange betrokkenheid bij cultuur, welzijn, zorg en spiritualiteit is hij inzetbaar op velerlei gebied. Zijn hart gaat als eerste uit naar het 'vertalen' van Bijbelse verhalen naar de vragen van vandaag.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *