Recensie: Het Vrijzinnige Web

Het HDC, Historisch Documentatiecentrum voor het Nederlands Protestantisme, van de VU heeft diens jaarboek als thema het vrijzinnig protestantisme gegeven. Het is interessant om te lezen hoe deze moderne stroming zich in met name de negentiende eeuw heeft ontwikkeld.

Een spannende tijd

De tijdspanne die is gekozen was er één van verandering. In de jaren vijftig van de negentiende eeuw kwamen de veranderingen van de moderne tijd nog maar net op gang. Er was dan ook een intellectuele stroming nodig om de deugden van nieuwe mogelijkheden te laten zien. Ook binnen de protestantse kerk moest er een geluid klinken in lijn met nieuwe moderne ontwikkelingen. Het opkomen er van valt echter niet altijd mee.

Al vroeg in het boek wordt een contrast tussen twee sub-stromingen opgemerkt: de ethische en de moderne. Beide vrijzinnig te noemen, maar met ieder een andere theologische opvatting. Zoals auteur van het artikel Albert de Lange het formuleert: “Voor de modernen was het voldoende om rationeel te zijn. De ethischen eisten de wedergeboorte als uitgangspunt van de theologie.” Dat de vrijzinnige stroming eensgezind zou zijn wordt hiermee in twijfel getrokken.

Politieke en internationale verbindingen

Er heerst ook vaak het idee dat de vrijzinnigen in de negentiende eeuw samen zouden vallen met klassiek liberalisme. Dat wordt door het boek toch ook weersproken. Er waren weliswaar kruisverbanden, juist ook op het vlak van netwerken. Toch was het samenvallen van de twee richtingen niet zonder meer waar. Ook hier werd veel over gedebatteerd en aan het eind van de negentiende eeuw viel de verstandhouding uiteen.

Tegelijkertijd laat het boek zien dat de vrijzinnigen ook socialistische stromingen kenden. In de twintigste eeuw waren er splintergroeperingen die zich inzetten voor socialistische waarden, met het geloof in de hand. Dat ging overigens niet altijd goed. Auteur Herman Noordegraaf het verhaal van de predikant G.W. Melchers. Noordegraaf beschrijft hoe Melchers tijdens zijn strijd voor het socialisme “zijn vertrouwen in de kerk had verloren”.

Interessant is ook het hoofdstuk dat zich richt op de internationale betrekkingen. Die kwamen pas relatief laat op gang, aan het begin van de twintigste eeuw. Het wereldcongres dat in 1903 in Amsterdam werd gehouden kan nog altijd als inspirerend gelden. Het legt een wens onder de vrijzinnigen bloot om de grenzen van het eigen geloof te overstijgen.

Een netwerk in kaart

Het is leuk om tijdens het lezen van het boek te zien hoe bepaalde verbanden tot stand zijn gekomen. Het geeft een kijkje in de keuken van de onderzoekers. Er spreken lange dagen uit, weggedoken in archieven en met vele back-issues van De Hervorming op schoot. De hoofdrolspelers worden op een gegeven moment bekende namen, waar ze in steeds nieuwe hoofdstukken weer opduiken.

Het netwerk maakt ze menselijk: ze kwamen elkaar tegen op universiteiten in spannende, nieuwe tijden. Ze kwamen elkaar allemaal geregeld tegen. Het geeft de situatie uit die tijd iets onschuldigs en aardigs. Soms liepen de gemoederen hoog op en sneuvelden vriendschappen. Soms werden nieuwe vriendschappen gesloten. De woorden die zij spraken verwarmen de gehele periode (in mooi oud Nederlands ook nog).

Het is een interessante aanpak om voor het netwerk als leidende draad te kiezen. Het is tegelijkertijd verstandig. Niet alleen kan zo rekening gehouden worden met de onmogelijkheid van een afbakening van het vrijzinnige gedachtengoed. De lezer ziet, door de diversiteit aan spelers en diens uiteenlopende theologische opvattingen, dat zo’n afbakening ook echt onmogelijk is.

Over het boek:

Het Vrijzinnige Web: Verkenningen naar vrijzinnig-protestantse netwerken (1850-1914).
Onder redactie van Niels van Driel en Annemarie Houkes.
Uitgeverij Meinema, Zoetermeer, 2014.

Lucas van Heerikhuizen
Lucas van Heerikhuizen is afgestudeerd als master in de godsdienstwetenschappen. Momenteel is hij werkzaam als webdeveloper en WordPress docent. Tevens is hij actief als redacteur voor Zinweb.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *