Recensie: Dankbaar. Denken over danken na de dood van God – Paul van Tongeren

In dit essay vraagt Paul van Tongeren zich af of we God nodig hebben om dankbaar te kunnen zijn en of degene die geen God kan danken dus niet dankbaar kan zijn, behalve voor wat van een ander mens gekregen is. Een recensie door Tanja van Leeuwen.

(Gebrek aan) aandacht voor dankbaarheid in de geschiedenis van de filosofie

Om dit te onderzoeken bekijkt Paul van Tongeren de geschiedenis van de filosofie op het thema ‘dankbaarheid’. Dan blijkt dat daar niet zo veel over geschreven is. Pas in de tweede helft van de vorige eeuw, wanneer filosofen zich zorgen gaan maken over de dankbaarheid omdat die bedreigd lijkt te worden door de moderne cultuur. Die zorgt leidt tot een enorme hoeveelheid publicaties in onze tijd. Van Tongeren vermoedt dat er relatief weinig over dankbaarheid werd nagedacht omdat het als van zelfsprekend werd ervaren wat dankbaarheid is, terwijl de vanzelfsprekendheid van die interpretatie nu verdwenen is.

Om beter zicht te krijgen op wat dankbaarheid is, zet Van Tongeren de gedachten van een aantal filosofen over dankbaarheid op een rijtje, waarbij hij vooral insteekt op de gedachten van Nietzsche hierover.

Twee lagen van dankbaarheid

Van Tongeren ontwaart vervolgens twee lagen van dankbaarheid: (1) dankbaarheid tussen personen en (2) dankbaarheid voor zaken die de religieuze mens als geschenk van God interpreteert. Hij vraagt zich daarbij af of we aan de ervaring van dankbaarheid recht doen, wanneer we die niet als een vorm van een inter-persoonlijke uitwisseling zien. Om die vraag te beantwoorden, gaat hij in drie hoofdstukken in op drie aspecten die in de standaardinterpretatie onderscheiden kunnen worden, namelijk dat het in dankbaarheid steeds gaat om (1) een verhouding van retributie of wederkerigheid, (2) tussen personen, (3) die iets doen, namelijk geven en teruggeven.

‘Het kunnen ontvangen van geschenken of het vermogen om dat wat aan je gebeurt, wat je bent en wat je hebt, te zien of te ervaren als een geschenk is zelf een vermogen dat ontwikkeld moet worden’ (p.74).

Dankbaarheid als asymmetrische verhouding

Dat brengt hem tot de conclusie dat dankbaarheid niet alleen bestaat in het teruggeven aan degene die gegeven heeft. Er is ook een dankbaarheid op het fundamentelere niveau van de bereidheid van mensen zich uit dankbaarheid in te zetten voor de gemeenschap of in het besef deel uit te maken van een traditie. Hij geeft onder andere als voorbeeld de leerling die zijn dankbaarheid niet teruggeeft aan zijn leermeester, maar die zijn kennis door gaat geven aan leerlingen waarvan hij weer de leraar wordt. Dit noemt Van Tongeren een asymmetrische verhouding. Om zicht te krijgen op dankbaarheid na ‘de dood van God’ kunnen we volgens hem beter uitgaan van de veronderstelling dat dankbaarheid op een grondige manier gekenmerkt wordt door asymmetrie. Eigenlijk is iets terug willen geven, retributie, een wonderlijke poging om een wezenlijk asymmetrische verhouding toch symmetrisch te maken.

Dankbaarheid als voorwaarde om werkelijk te kunnen ontvangen

‘Het kunnen ontvangen van geschenken of het vermogen om dat wat aan je gebeurt, wat je bent en wat je hebt, te zien of te ervaren als een geschenk is zelf een vermogen dat ontwikkeld moet worden’ (p.74). Het gaat hier over een gevoel van vreugde over wat ontvangen is. Iets waarop we geen recht kunnen doen gelden en iets dat we niet af kunnen dwingen. Van Tongeren verbindt deze deugd van dankbaarheid met nederigheid. Bij de opvoeding van kinderen meer in gaan zetten op assertiviteit en een versterking van eigenwaarde zal volgens hem gevolgen hebben voor gevoelens van dankbaarheid. Dankbaarheid als deugd volgt niet op het geschenk, maar vormt er de mogelijkheidsvoorwaarde toe. Deze dankbaarheid kan ook ervaren worden door mensen die niet (meer) in God geloven.

Paul van Tongeren geeft in dit essay, dat een uitvloeisel is van zijn afscheidscollege, op zijn gebruikelijke grondige wijze, heel wat stof tot nadenken. Een boek om te lezen en te herlezen.

9200000053013240

Over het boek:

Dankbaar. Denken over danken na de dood van God
Paul van Tongeren
Uitgeverij Klement, Zoetermeer.

 

 

 

 

 

 

.

 

Tanja van Leeuwen
Tanja van Leeuwen (@tanjavanleeuwen) is identiteitsbegeleider en bezig met een promotieonderzoek naar bronnen van waarden van leerkrachten op een katholieke basisschool
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *