Recensie: Bachs cantates toen en nu

Wie haalt het in z’n hoofd om een boek te schrijven met beschrijvingen van 72 Bachcantates (tot pagina 437) enerzijds, anderzijds (tot pagina 592) een toelichting op het leven van Bach, vorm en inhoud van de cantate incl. een beschouwing over de teksten van Bachs cantates? Zo omvangrijk en evenzo waardevol. Met zijn boek levert Barend Schuurman een niet te overschatten bijdrage aan de Nederlandse muziekliteratuur rond de muziek en het leven van misschien wel de grootste componist die ooit geleefd heeft. Een recensie door Nathan Tax.

Muziek in de filosofie

Als filosoof heb ik me altijd verwonderd over hoe weinig filosofische literatuur te lezen is over de muziek en hoe sterk die tot ons kan spreken. Natuurlijk, Schopenhauer en Nietzsche hebben er wel een paar positieve opmerkingen aan gewijd. Bij Jaspers en Adorno kreeg de muziek zelfs iets wat op een hoofdrol leek. Maar bij Plato, Thomas van Aquino, Kant, Hegel en Heidegger vinden we eigenlijk meer affiniteit met (het schrijven over) beeldende kunst of poëzie in relatie tot filosofische vraagstukken.

Filosofie in de muziek

Ook als musicus heeft het me steeds verbaasd hoe weinig er aan filosofie gedaan wordt. Het vermogen om zich goed gefundeerd uit te (willen) drukken is stuitend. Bij artiesten geldt dat in het algemeen, maar bij musici in het bijzonder. Neem nu de documentaire ‘Janine’ over Janine Jansen die – weliswaar burn-out – toch nauwelijks in staat lijkt om een uitgesproken wereldbeeld, ideaal of doel neer te zetten. Of zie in de documentaire ‘Imperfect harmony’ hoe componist Louis Andriessen en dirigent Maris Janssons in aanvaring komen bij een repetitie van het Concertgebouworkest. Beide lijken niet eens tot een poging van communicatie te willen komen. De enige taal van de musicus lijkt de muziek te zijn.

Best of both worlds

Barend Schuurman studeerde theologie, dwarsfluit en directie. Als oprichter van de Laurenscantorij in de Laurenskerk Rotterdam stond hij aan de wieg van de maandelijkse authentieke uitvoering van een Bachcantate aldaar. Zijn opleiding verraadt al dat zijn achtergrond verder gaat dan zowel de muzikale als de geschreven betekenisvolle uiting.

Muzieksociologische benadering

Schuurmans boek is geen baanbrekende visie op Bach of zijn muziek. Het is geen kunstwerk op zich, noch een poging de mythische status van Bach af te breken of juist te bestendigen. Schuurmans boek is zo sterk omdat hij zijn ervaringskennis rond de cantates combineert met wat er in al die jaren al over Bach geschreven is. Met zijn naar eigen zeggen ‘muzieksociologische benadering’ doorbreekt hij een aantal misverstanden, een terecht ‘noodzakelijke en welkome afwisseling’.

Mét filosofen!

Verfrissend genoeg betrekt hij niet alleen gangbare (historische) Bachauteurs Wolff en Basso, maar ook meer actuele historici en filosofen als Karl Jaspers bij zijn verhaal. Weliswaar is er vanuit een zuiver filosofisch standpunt genoeg op zijn weergegeven interpretatie van de betreffende filosofen op te merken. Maar evengoed weet elke filosoof dat je in zo’n boek aan simplificatie niet ontkomt.

Kortom

‘Bachs cantates toen en nu’ is een absolute ‘must read’ voor elke dirigent, eigenlijk elke musicus, die bachcantates goed wil uitvoeren. Het leeuwendeel van het boek bestaat uit een gedetailleerde bespreking van maar liefst 72 cantates: tezamen een onmisbaar naslagwerk voor de dirigent/musicus die zich met de uitvoering van Bachcantates bezighoudt. En daarnaast belichaamt ‘Bachs cantates toen en nu’ het nieuwste schoolvoorbeeld van hoe de historische eilandjes van musici, musicologie en filosofie kunnen samenkomen.

Over het boek:

Bach cantates toen en nu
Barend Schuurman
Uitgeverij Damon
2014

Afbeelding: B. Milanese via Compfight cc.

Nathan Tax
Nathan Tax (@nathantax, NathanTax.nl) is filosoof, zanger en cultureel ondernemer. Met een Nijmeegse bachelor filosofie op zak, studeert hij nu klassieke zang aan het Utrechts Conservatorium. Als zakelijk leider en bestuurslid is hij betrokken bij het Nederlands Studenten Kamerkoor, het Margaretha Consort en een toekomstige concertreeks Meet the Composer! (Stichting GeNeCo). Zijn motto: kunstenaar, zoek je publiek!
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *