Recensie: Achter Darwins horizon

Een boek geschreven door een wetenschapper over religie voor atheïsten. Theoloog Jos van Oord las het boek en geeft er een kijk op, met als titel: “Gefopt door de gril van het toeval”. Een kritische recensie, waarop de auteur van het boek ook een reactie op heeft gegeven (hier).

Atheïstische levensbeschouwing

In mijn werk kom ik op dit moment dikwijls in aanraking met kinderen van overleden ouders waarmee ik de uitvaartdienst voorbereid. Het zijn dertigers, veertigers, soms vijftigers die door hun ouders christelijk zijn opgevoed, vertrouwd zijn met de kerkelijke traditie. Maar de meesten hebben in de loop van hun leven afscheid genomen van de kerk, soms ook van het geloofsgoed. Een paar keer maakte ik bij de voorbereiding van een uitvaart ook mee dat kinderen zichzelf ook agnost of atheïst noemen.

Ik neem die opmerkingen met alle respect tot mij en probeer in de gesprekken te luisteren naar motieven, beelden en ervaringen. We komen er samen nogal eens achter dat we niet zover van elkaar staan. In de prediking bij de uitvaart probeer ik deze kinderen van gelovigen en kerkenlijken dan ook aan te spreken. In de Bijbelse traditie zijn die geluiden ook zeker te vinden. De ‘secularisatie’ is ook in de Bijbel te vinden en zeker een soort van ‘atheïstisch geloven’.

Elk geloof spot met logica en natuurwetten…

Ik draag altijd nog de gedachte mee van dichter en historicus Jan Willem Schulte Nordholt. Hij schreef ooit: ‘Elk geloof, of het nu in een engel is die een mens leidt, of in het paradijs, is onzin in het licht van de harde morgen, maar het is op een ander, dieper vlak in het bestaan waar, het is een mythe die met alle natuurwetten en logica spot….’

Vanuit die houding spreek ik mensen graag aan. En tot nu toe ook levert het goede gesprekken op met deze generatie die zich radicaal heeft losgemaakt van het geloof van ouders. Het is een denken in tegenstellingen, die van verbijstering en verwondering, twijfel en vertrouwen. Atheïsme en geloven.

Genuanceerd atheïsme

Met twee woorden spreken, is het eigenlijk. Dat kom ik ook tegen in het boek van Nick Broers: Achter Darwins horizon- een religie voor atheïsten. God bestaat niet, godsgeloof is wensdenken. Maar – en dat spreekt mij wel aan- hij doet het veel genuanceerder dan al die populaire atheïstische visies van bijvoorbeeld Richard Dawkins.

Want hij wil zijn lezers daarmee niet laten zitten. Wat hebben wij te zoeken in een godloze wereld? Wat is de zin? Wat is de betekenis van ons leven zonder God? Ben ik uiteindelijk resultante van een aaneenschakeling van betekenisloze toevalligheden? Dat zou je wel denken, als je zo het eerste deel van het boek leest.

Een achterdeur met zingeving

Maar zo is het niet. God is dan wel via de voordeur verdwenen uit ons leven, Nick Broers opent een achterdeurtje waardoor’ het toeval’ binnen mag komen. En daarmee iets van zin en zingeving, zal blijken.

In de taal van Broers gezegd: we hebben afscheid genomen van het top-down denken, een theoretisch bouwwerk, dat van bovenaf wordt opgelegd. We leven Na Darwin in een wetenschappelijke wereld van het bottom-up- denken. Daar gaat het om waarneming en experiment. Vanuit dit denken kun je niet meer aankomen met ideeën over een Schepper.

Maar dat hoeft toch niet het einde van het verhaal te zijn? Er is na Darwin wis en waarachtig wel een horizon. Er zijn momenten in het leven waarop het lijkt alsof wij deel uitmaken van een zinvolle ontvouwing. Let op: lijkt! Die ‘momenten dienen zich aan als schijnbaar betekenisvolle toevalligheden. Momenten waarop het gevoel zich opdringt ‘dat het zo moest zijn’. We kunnen dan getuige zijn van een onvermoede orde en samenhang in onze werkelijkheid’.

Zinvolheid, interpretatie, zweverigheid

En terwijl ik dit zo lees, denk ik, ja zo spreek en preek ik. Als ik de verhalen over God vertel kom ik in de buurt van Broers gedachtegoed. En spreek ik over zinvolle toevalligheden, subjectieve interpretaties. Dus in de geest van Nick Broers ben ik een aanhanger van een religie voor atheïsten. Maar wil de schrijver dat wel?

Hij gaat door en vraagt verder over die ‘samenhang’ en die ‘orde’. Wat zit daar achter? Broers wil voorbij de ‘zweverigheid’ ( van de esoterie) toch een antwoord zoeken op die vraag naar die schijnbaar betekenisvolle toevalligheden.

Maar er is geen antwoord. Veronderstellingen als God, beschermengelen, en noem alles maar op vanuit de spirituele wereld zijn illusies. Ze voegen niets toe.

Er valt verder niets te zeggen. We leven met een ‘zeer zuinig geloof’. Nee, nog anders: we worden met die schijnbaar zinvolle toevalligheden ‘gefopt door een gril van het toeval’, aldus Broers.  Dit moet hij uiteindelijk ook wel zeggen, wil je een religie voor atheïsten schrijven. Kort door de bocht: er is geen God meer, wel een schijnbare samenhang, maar dat stelt niets voor. Maar het is er wel, als schijn.

Maar hoe zit het met de religieuze schoonheid van mythen?

Ik heb de indruk dat de schrijver als wetenschappelijk onderzoeker en statistiekdocent nog wel eens in gesprek mag gaan met moderne theologen over de beeldtaal van religie en metaforen. Daarin vallen schijn en werkelijkheid nogal eens samen. De taal van de mythe vraagt ons namelijk niet of iets waar is. Mythen geven ons zoveel religieuze schoonheid die Broers afdoet als achterhaald.

Toch is het een spannend boek. Iemand die een poging doet om mensen na Darwin niet in een spirituele leegte te laten vallen, verdient een compliment. Ik kom genoeg mensen tegen die na het afscheid van God, met het badkamer het kind ook weggooien. Dan is het toch bijzonder dat er nog een achterdeurtje is waar door ‘samenhang’’en ‘betekenisvolle toevalligheden’ ons leven binnenkomen. Gelukkig maar. Hoe gefopt we ook worden!

Lees hier de reactie van Nick Broers, auteur van het boek, op deze recensie.

Over het boek:

Nick Broers,
Achter Darwins horizon: Een religie voor atheïsten
Uitgeverij Damon, Budel.
Paperback,  ISBN 9789460362101, € 24,90

Afbeelding: Deel voorkant boek.

Jos van Oord
Jos van Oord is theoloog en predikant. Vanuit zijn jarenlange betrokkenheid bij cultuur, welzijn, zorg en spiritualiteit is hij inzetbaar op velerlei gebied. Zijn hart gaat als eerste uit naar het 'vertalen' van Bijbelse verhalen naar de vragen van vandaag.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *