Oproep voorbij aan de vooroordeling van de filosofie

Als afgestudeerd filosofe aan een van de Nederlandse universiteiten loop ik er nogal eens tegenaan: de vooroordelen in de wereld en op de arbeidsmarkt over filosofie. Met de discussie over de sluiting van de filosofiefaculteit aan de Erasmus Universiteit lijken ze allemaal weer langs te komen. Ook op Zinweb (hier). Een reactie door Nicole des Bouvrie.

Filosofie? Wat? Een vak?

Als recent afgestudeerd filosofe hoor ik het regelmatig: iedereen filosofeert toch, voornamelijk in de kroeg. Waarom zou je filosofie studeren? Alsof iemand beter kan nadenken omdat hij filosofie heeft bestudeerd in de klassieke setting met professoren en studenten. Maar deze argumenten laten een aantal denkfouten zien. (Misschien is een studie filosofie handig om die te kunnen ontrafelen?)

Zo is nadenken een onderdeel van alle vakgebieden. Net zoals filosofie een belangrijk onderdeel, ja zelfs het fundament vormt van alle vakgebieden. (Alle wetenschappen waren ooit onderdeel van filosofie, voordat ze zich toe gingen leggen op enkel het wat-is in plaats van het wat-zou-kunnen-zijn.) Niet voor niets zien een aantal universiteiten de meerwaarde in van verplichte vakken filosofie (en ethiek) voor alle studenten, toegespitst op het vakgebied waar je je in wilt verdiepen. Zodat pedagogen in opleiding tenminste één keer nadenken over het feit dat het helemaal niet zo vanzelfsprekend is dat je kinderen ‘opvoedt’, alsof ze nog niets van zichzelf weten, en dat daar door verschillende mensen in verschillende tijdperken heel anders over werd gedacht.

Filosofie is meer dan nadenken

Maar het vak filosofie is veel meer dan leren nadenken. Want nadenken is enkel een klein onderdeel van een filosofische handeling. Zo is het kunnen overzien van een paradigma, van een abstracter niveau dan gangbaar, niet iets dat je zomaar beheerst. Daarnaast is ook het kunnen overbrengen van een gedachte erg belangrijk: aan kunnen sluiten bij het heersende vertoog, weten welke woorden en welk begripsniveau van toepassing zijn. Dat gaat verder dan een beetje kunnen schrijven.

Niet alle vragen zijn goede vragen. Het is altijd goed om een vraag te stellen, maar een goede vraag onderscheidt zich door zijn vernunft, het inzicht dat uit de vraag naar voren komt. Het stelt aannames aan de kaak die veelal impliciet zijn. Geen van allen dingen die je leert uit een boekje, door te luisteren naar wat online video’s of door veel in kroegen gesprekken te voeren met je vrienden. 

Arbeidsmarkt? Een filosoof is toch niet nodig?

En als je dan ook nog eens zegt te werken als (zelfstandig) filosoof, dan heb je de poppen aan het dansen. Zelfs Lucas van Heerikhuizen stelt dat je (nagenoeg) niets hebt aan een studie filosofie. Dat ben ik zeer zeker niet met hem eens. Iedereen heeft andere talenten en mogelijkheden, en de verschillende studies zijn er voor om eenieder in staat te stellen zijn krachten uit te breiden en te verwezenlijken. Dat mensen die passief door de studie filosofie heen fietsen (of welke studie dan ook, overigens!) weinig aan die studie hebben, ligt niet aan de opleiding. Elke opleiding is enkel wat je er zelf van maakt. 

Er zijn overigens ook recente (niet-filosofische) onderzoeken die uitwijzen dat filosofen goed verdienen: “Surprise: Humanities Degrees Provide Great Return On Investment” (filosofie eindigt zelfs bovenaan!). En ook zijn filosofen steeds meer onmisbaar in bestuurskamers, aldus succesvol (publieks)filosoof Alain de Botton.

Een studie filosofie geeft zoveel handvaten en vaardigheden die de student echt onderscheiden van anderen. Daarom is het misschien juist helemaal niet zo raar dat ze eindigen op bijzondere posities, zoals Rob Wijnberg al opmerkte, en ook door andere meer hedendaagse voorbeelden wordt onderbouwd (als scenario-schrijver van The Big Bang Theory bijvoorbeeld). 

Filosofie buiten de academische wereld? Ja!

Een van de conclusies waar ik het met Lucas mee eens ben, is dat het sluiten van de filosofiefaculteit in Rotterdam niet zo heel erg is. Maar iemand met een beetje gevoel voor logica weet ook wel: als je met de argumenten allemaal oneens bent, kun je enkel met de conclusie eens zijn als je daar andere argumenten voor hebt. En inderdaad heb ik die. Maar daarvoor moeten we wel een onderscheid maken voor het belang van de faculteit. (Onderscheiden maken, al weer zo’n typisch filosofen-dingetje waarmee ze vaak helderheid weten te creeëren…)

Voor de ontwikkeling van De Filosofie is een academische structuur veelal overbodig. Een universiteit is immers niet de ideale plek voor de filosofie: het is een wetenschappelijke wereld geworden die draait om cijfers en publicaties. Filosofie is geen wetenschap, en echte filosofische gedachtes worden niet in één wetenschappelijk artikel gepubliceerd om vervolgens uitgemolken te worden in nog eens vier artikelen om aan de benodigde quota’s te voldoen. Academische filosofie loopt zo’n beetje tien jaar achter op de huidige ontwikkelingen in de filosofie. 

Een filosofische faculteit is dus wellicht niet nodig op alle universiteiten, als filosofie buiten de academie beoefend kan en blijft worden. Kanttekening hierbij is dat filosofie-onderwijs beschikbaar moet blijven voor studenten, en uit het persbericht van de Erasmus universiteit blijkt dat wel zo te zijn.

Onderscheid met publieksfilosofie

De sluiting van een filosofie faculteit is een teken van de tijd, in de zin dat echte filosofie buiten de academie plaats kan vinden of plaats vindt. Daarom is ontwikkeling van de filosofie belangrijk, en misschien niet nodig om door de academische wereld te worden gesubsidieerd.

Maar wat wel belangrijk is dat er een onderscheid blijft tussen professionele filosofie en publieksfilosofie. Dat onderscheid is geen oordeel, maar een verschil in ontwikkeling, doel en middelen. Filosofieboeken kunnen een herkauwing worden van alles wat gedacht is op een onderontwikkeld niveau waarbij slogans de hoofdtoon voeren. Maar dat betekent niet dat zulke zelfhulpboeken niet van toegevoegde waarde zijn voor veel mensen.

Het lezen van denkers als Maurice Blanchot en Martin Heidegger is echter iets wat jaren vergt: doorzettingsvermogen, tijd en overtuiging. Die boeken zijn inderdaad overal beschikbaar in dit informatie tijdperk. Maar het begrijpen er van is zeker in deze technologische samenleving waar alles maar snel moet en hap-klaar is, zeker geen sinecure. En het continu er toe zetten om die denkers te begrijpen, dat hoeft niet iedereen te doen. Het is voor veel mensen en in de ogen van de samenleving zelfs onnuttig. Maar dat maakt het nog niet overbodig dat sommige mensen er hun leven aan wijden, omdat voor hen dat dé manier is om iets bij te dragen aan de wereld. Laten we er voor zorgen dat er plekken blijven (of komen) waar dat kan gebeuren. Binnen of buiten de academische wereld.

Want wat zou het mooi zijn als iedereen dat zou doen, zich inzetten voor het grote geheel. En als een goede schoenmaker gebruik maken van hun eigen leest, zodat er wat minder wordt ge-voor-oordeeld over zaken waar mensen eigenlijk niet zo veel vanaf weten. Maar helaas kan en wil niet iedereen filosofie studeren. 

Afbeelding: deel van boekenkast van Nicole.

Nicole des Bouvrie
(@Nobyeni, Nobyeni.nl) is afgestudeerd in de hedendaagse filosofie (PhD) en werkzaam als freelance filosofe, schrijfster en consultant. Ze leest veel, en is voornamelijk geïnteresseerd in waarheid en waarachtigheid, filosofie, kunst, en het leven.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *