De Duivel is een Scenarist

Onze verlangens zijn begeerten van anderen

Het werk van de Frans-Amerikaanse denker René Girard (1923-2015) is een inspiratiebron voor gerenommeerde schrijvers en intellectuelen zoals Alain de Botton, Milan Kundera en J.M. Coetzee. Ook in Nederland is er een consistente belangstelling voor de ideeën van René Girard, bijvoorbeeld bij Ger Groot, Joachim Duyndam en Hans Achterhuis.

Het werk van René Girard heeft een zeer multidisciplinair karakter en bestrijkt terreinen zo verschillend als literatuur, geschiedenis, psychologie, filosofie, Bijbelinterpretatie en last but not least, antropologie.

In deze wereld van gekopieerde begeertes zullen onvermijdelijk conflicten ontstaan

Centraal in het denken van Girard staat dat wat hij noemt de mimetische begeerte – de gedachte dat onze verlangens en begeertes niet aan het eigen innerlijk ontspruiten, maar imitaties zijn van begeerten van anderen. In deze wereld van gekopieerde begeertes zullen onvermijdelijk conflicten ontstaan, die kunnen escaleren tot bloedige conflicten tussen twee mensen onderling, maar net zo goed tot conflicten op veel grotere schaal.

Girards conceptie van de begeerte raakt daarmee losgekoppeld van wat gewoonlijk “aandrift” wordt genoemd, en gaat zich binnen een minder fysieke en dus meer “geestelijke” wereld afspelen. Het gaat dan niet zozeer om een drang naar voedsel of seks, maar aan hoe bijvoorbeeld bezoeken aan een bepaald restaurant, of een bepaalde seksuele verovering, door anderen gezien of geschat worden.

Aanzien, naam en faam, status – dit zijn hierbij steeds belangrijke woorden. Of om in de aloude terminologie van het christelijke zondebesef te spreken – hebzucht en lust zijn hier minder belangrijk dan de zonden die in alle mimetische turbulenties in het oog zullen springen, zoals ijdelheid, trots, hoogmoed en afgunst.

Ook het inmiddels uit onze taal verdwenen woord “staatzucht” – dat Het Woordenboek der Nederlandse taal omschrijft als “hevige begeerte naar eer en aanzien, voorzoover deze verbonden zijn aan een hooge positie, het bekleeden van hooge waardigheden” – zouden we aan deze reeks kunnen toevoegen.

We zitten hier zeer dicht bij de dramatische thematiek van de eerste hoofdstukken uit het Bijbelboek Genesis. Aan de ene kant verschijnt de ervaring van het misdeeld zijn en de afgunst die dit op kan wekken, zoals in het verhaal van Kaïn en Abel. Aan de andere kant zien we het aan God gelijk willen zijn, de waarheid in pacht menen te hebben, willen of menen te kunnen beschikken over kennis van Goed en Kwaad. In het verhaal van Kaïn Abel, in het verhaal van de zondeval en de uitdrijving uit het paradijs wordt veel gezegd.

Studiekring
In 2014 is de Girard Studiekring in samenwerking met de Vrije Universiteit Amsterdam gestart met een tweejaarlijkse Girardlezing. De eerste Girard-lezing werd gegeven door Hans Achterhuis. “Geweld is geen optie” was de titel van de lezing. Achterhuis houdt zich, zoals bekend, veel met politieke filosofie en vraagstukken betreffende geweldsbeheersing.

De tweede Girardlezing zal op 4 november 2016 gegeven worden door Willem Jan Otten. Otten is veel minder een filosoof en veel meer een literaat, die naast toneelstukken, romans en gedichten ook een oeuvre als essayist heeft opgebouwd. In plaats van oefeningen in filosofische diepgraverij treft de essayistiek van Otten ons vaak als een relatief lichtvoetig bewegen tussen een enorme hoeveelheid vaak dan toch weer hele zware films, toneelstukken of romans en wat daarin over de menselijke conditie gezegd of geënsceneerd wordt.

De titel van Willem Jan Ottens Girardlezing is De Duivel is een Scenarist. Willem Jan Otten zal in zijn lezing de notie “staatzucht” bij Vondel verbinden met vragen over hoe wij in onze tijd nog kunnen nadenken over vrije wil en erfzonde en daarbij exploreren hoe de mimetische theorie van Girard kan helpen om nieuwe, saillante formuleringen te vinden voor een problematiek die zo oud is als de wereld zelf.

Klik door voor meer informatie over de Girard-lezing De Duivel is een Scenaris door Willem Jan Otten

Foto: iirraa Flickr via Compfight cc

Zinweb Redactie
De redactie van Zinweb bestaat uit een team van bevlogen jonge journalisten. De redactie publiceert eigen artikelen of plaatst gastartikelen van experts. Raadpleeg de contactpagina voor een overzicht.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *