Zijn wij moreel verantwoordelijk voor toekomstige generaties?

In zijn verkiezingscampagne beweerde Trump dat klimaatverandering niet beïnvloed wordt door de mens. De laatste dagen blijkt dat hij daarop terug komt. Trump stelt dat er ‘toch enig verband’ bestaat tussen de opwarming van de aarde en het gedrag van de mens. De vraag is echter of wij daarom ook moreel verantwoordelijk zijn om duurzaam met de aarde om te gaan. Zijn wij moreel verantwoordelijk voor het welzijn van de aarde zodat toekomstige generaties ook een goed leven kunnen leiden? Door Martine Berenpas.

Klimaatverandering is de afgelopen jaren een belangrijk thema geworden. Wetenschappers zijn het erover eens dat het gebruik van fossiele brandstoffen een belangrijke bijdrage levert aan het broeikaseffect. Het broeikaseffect zal met name in de toekomst een probleem worden, vanwege de zeespiegelstijging en weersveranderingen. Door de stijging van de zeespiegel wordt het risico op overstromingen in de toekomst groter. Extreme weersomstandigheden brengt het risico met zich mee dat oogsten vernietigd worden en dat er een voedseltekort ontstaat.

Dat wij verantwoordelijk zijn voor klimaatverandering lijken de meeste mensen te accepteren. De meeste keuzes die wij echter maken die het klimaat beïnvloeden zullen pas consequenties hebben voor latere generaties. Waarom zouden wij opteren voor duurzaamheid als daardoor ons eigen leven niets of nauwelijks verandert? Het dilemma is of wij moreel verantwoordelijk zijn voor het welzijn van toekomstige generatie. Generaties die op dit moment nog niet bestaan.

Kun je een morele verplichting hebben ten aanzien van iemand die nog niet bestaat? In de filosofie wordt dit het probleem van de ‘non-identiteit’ genoemd. In zijn boek Reasons and Persons (1984) gaat Derek Parfit in op dit probleem. Niemand twijfelt aan het feit dat toekomstige generaties, als ze geboren zijn, rechten zullen hebben. Wat het verschil maakt is of we zeggen dat ze rechten zullen hebben of dat ze rechten hebben.

Het probleem van de non-identiteit is dat een persoon geen rechten kan hebben als hij nog niet bestaat. Mochten mijn kinderen zelf kinderen krijgen, dan zullen zij rechten hebben. Maar het is vreemd om te zeggen dat de kinderen van mijn kinderen, die misschien er wel helemaal niet komen, nu al rechten hebben.

Non-identiteit

We kunnen dus enkel stellen dat toekomstige generaties, als ze geboren worden, rechten zullen hebben. Parfit laat in zijn boek zien dat het non-identiteitsprobleem uitmondt in de paradox dat het niet uitmaakt welke keuze we maken. Parfit gaat uit van de volgende aanname. Hij zegt dat we moeten aannemen dat als een specifiek persoon niet verwekt was op het moment dat hij daadwerkelijk verwekt was, hij niet bestaan zou hebben. Dit betekent dat persoon A geboren in de specifieke situatie A niet langer persoon A is als hij geboren wordt in een andere situatie.

Wat het vraagstuk over morele verantwoordelijk voor toekomstige generaties lastig maakt is dat de keuzes die wij maken ten aanzien van klimaat, bepalen wie er in de toekomst geboren gaan worden. Als wij bijvoorbeeld ervoor kiezen om niets te doen aan de stijging van de zeespiegel dan zullen bepaalde gebieden van de wereld overstromen, waardoor in die gebieden naar verwachting minder of geen kinderen worden geboren.

Ook wanneer we zouden kiezen voor het voortzetten van de fossiele energievoorziening (scenario A) dan zouden de omstandigheden over driehonderd jaar fundamenteel anders zijn dan als wij kiezen voor klimaatbeschermende energievoorziening (scenario B). Wanneer persoon A in scenario A geboren wordt, dan is hij niet meer persoon A als hij in scenario B is geboren.

Wat Parfit laat zien is dat onze huidige notie van rechtvaardigheid en morele verantwoordelijkheid tot de conclusie leidt dat wij geen morele verantwoordelijkheid dragen voor het welzijn van toekomstige generaties, zelfs als onze keuzes invloed hebben op het leven van deze toekomstige generaties. Toch denk ik dat wij allen de intuïtie hebben dat duurzame oplossingen beter zijn dan niet-duurzame oplossingen. Ik wil graag dat als mijn kinderen zelf kinderen krijgen deze kinderen een zo goed mogelijk leven zullen leiden. De aanname die daaraan ten grondslag ligt is dat het willen leiden van een zo gezond mogelijk leven een gedeelde menselijke waarde is. Wat we daarom nodig hebben, is een notie van rechtvaardigheid die ook rekening houdt met toekomstige generaties.

Intergenerationele Rechtvaardigheid

Op grond van onze intuïties over rechtvaardigheid, lijkt het onverteerbaar om de conclusie aan te nemen dat wij geen enkele verantwoordelijkheid dragen voor het welzijn van toekomstige generaties. Volgens rechtsfilosoof Visser ‘t Hooft dient daarom onze notie van rechtvaardigheid aangepast te worden. Ten eerste moeten we morele verantwoordelijkheid niet alleen formuleren in termen van rechten en plichten tussen tijdgenoten, maar moeten we ook rekening te houden met de rechten en plichten van toekomstige tijdgenoten. Onze huidige bezorgdheid om het welzijn van toekomstige generaties moeten we opnemen in onze theorie van rechtvaardigheid.

Visser ‘t Hooft stelt daarnaast dat wij onze verantwoordelijkheid niet mogen beperken tot enkel regionale of landelijke verantwoordelijkheid. Het handelen van de mens reikt verder dan de landsgrenzen en dus moet morele verantwoordelijkheid op het gebied van behoud van de aarde en de zorg voor het klimaat een mondiale aangelegenheid zijn.

Sluier van Onwetendheid

Visser ‘t Hooft stelt dat wij wel een metafysische of religieuze aanname moeten accepteren om de notie van intergenerationele rechtvaardigheid te legitimeren. Zonder deze rechtvaardigheid zullen we immers weer tegen het probleem van de non-identiteit aanlopen. Zo’n metafysisch rechtvaardigheidsprincipe is bijvoorbeeld de ‘sluier van onwetendheid’ van John Rawls. Rawls probeert om te komen tot rechtvaardige principes die zuiver zijn, wat betekent dat ze niet afhankelijk zijn van persoonlijke voorkeuren, specifieke situaties en afkomst. Om ervoor te zorgen dat deze uitgangspunten zuiver rechtvaardig zijn, voert hij het criterium van ‘de sluier van onwetendheid’ in. Onder deze sluier van onwetendheid zullen mensen een keuze maken zonder dat zij daarbij weten “wat voor invloed de verschillende alternatieven zullen hebben op hun eigen bijzondere geval, en zijn ze verplicht beginselen uitsluitend op basis van algemene overwegingen te evalueren” (169). Door dit criterium zullen mensen dus kiezen voor uitgangspunten die niet voor henzelf gunstig zijn, maar die voor mensen in het algemeen, ongeacht hun specifieke situatie, gunstig zal uitwerken. Daarnaast stelt Rawls dat de gekozen uitgangspunten geaccepteerd dienen te worden in de “bereidheid met hun consequenties te leven, tot welke generatie zij ook blijken te behoren.” (169).

Met behulp van de sluier van onwetendheid gecombineerd met de notie van intergenerationele rechtvaardigheid, wordt het filosofisch probleem van de non-identiteit omzeild. Het gaat immer nu niet meer om de vraag of individuele personen wel of niet bestaan in situatie A, maar om de vraag of wij vanuit de sluier van onwetendheid bereid zijn om situatie A te accepteren. Wanneer we de keuze hebben om (a) door te gaan met het gebruik van fossiele brandstoffen of (b) over te gaan op klimaatneutrale energielevering, dan zullen we op grond van Rawls gedachte-experiment voor scenario b kiezen. Hoewel het kan zijn dat scenario a wellicht beter of even goed zal zijn voor het welzijn en geluk van alle mensen, zal de bereidheid om de consequenties te accepteren veel minder groot zijn in scenario a dan in scenario b.

“Zuiverheid van hart”, zo stelt Rawls aan het einde van zijn boek, “zou betekenen vanuit dit gezichtspunt helder te zien en met vanzelfsprekendheid en zelfbeheersing te handelen” (577). Duurzaam handelen is meer dan opkomen voor de aarde; het is ook een daad waarin de mens zich onderscheidt als moreel verantwoordelijk wezen.

Referenties
Centrum voor Ethiek, “Verantwoordelijkheid voor toekomstige generaties”
Parfit, Derek (1984), Reasons and Persons, Oxford University Press.
Rawls, John (1999), Een theorie van rechtvaardigheid, Lemniscaat.

Zinweb Redactie
De redactie van Zinweb bestaat uit een team van bevlogen jonge journalisten. De redactie publiceert eigen artikelen of plaatst gastartikelen van experts. Raadpleeg de contactpagina voor een overzicht.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *