Ed Gregory

Mimetische rivaliteit, geweld en zelfmoordterrorisme

Wat zijn de motieven van een terrorist om een aanslag te plegen? Is de oorzaak onlosmakelijk verbonden met religie of zijn er ook andere factoren in het spel? En wat zegt een terroristische aanslag in Europa over onze samenleving? Door Martine Berenpas.


Volgens de Franse-Amerikaanse antropoloog en filosoof Renė Girard (1923-2015) gaan wij er vaak onterecht vanuit dat conflicten ontstaan door fundamentele verschillen. Volgens Girard wordt namelijk geweld niet veroorzaakt door verschillen, maar door het verlangen om te hebben wat de ander heeft. Deze mimetische begeerte zie je al bij jonge kinderen; als twee kinderen samen spelen willen ze vaak met hetzelfde speeltje spelen, ondanks dat er voldoende ander speelgoed is. Mimetische begeerte leidt tot jaloezie, rivaliteit en geweld in een samenleving.

Mimetische begeerte

Girard beweert dat alle menselijke verlangens het product zijn van mimese (nabootsing). Mimese is het nabootsen van een ander en de mimetische begeerte richt zich op het willen wat de ander heeft. Een persoon wil een object niet om de specifieke eigenschappen ervan, maar enkel en alleen omdat de ander het object heeft. Omdat de mimetische begeerte zich richt op het willen hebben wat de ander heeft en nauwelijks een relatie heeft met het begeerde object, is het moeilijk om het verlangen te doen stoppen. Als het gewilde object is verkregen, zal de mimetische begeerte zich weer richten op iets anders wat de ander wèl heeft en de persoon in kwestie niet.

De mimetische begeerte zorgt ervoor dat we nooit tevreden kunnen zijn met wat we hebben, omdat we altijd kijken naar wat de ander heeft en dat dan ook willen. Girard stelt dan ook dat de mimetische begeerte onherroepelijk leidt tot rivaliteit, jaloezie en uiteindelijk geweld. De mimetische rivaliteit breidt zich namelijk snel uit, omdat mensen partij kiezen en het geweld daardoor op hun beurt weer gaan imiteren. Hij ziet geweld als een onlosmakelijk deel van onze samenleving. Omdat de mimetische begeerte universeel is, kan het geweld dat ontstaat gemakkelijk overslaan naar andere personen waardoor het geweld zich als een olievlek uitspreidt. Girard noemt dit ook wel de mimetische crisis.

Mimetische crisis

Een groep zal op den duur het mimetische geweld willen temmen. Volgens Girard wordt het mimetische geweld altijd gereguleerd door het uitkiezen van een zondebok. De zondebok is een onbewuste reactie van de groep om het eigen geweld af te zweren. Collectief wordt er een schuldige aangewezen en opgeofferd met de bedoeling om het geweld te stoppen. De zondebok, volgens Girard altijd het meest onschuldige, zachte wezen, krijgt later meestal een sacrale betekenis omdat het het symbool wordt voor de vredige samenleving. De geordende samenleving die rondom de figuur van de zondebok wordt gesticht, introduceert rituelen en hiërarchieën die voorkomen dat mensen opnieuw ten prooi valt aan het mimetische verlangen. Wanneer echter dit systeem van verschillen vervaagt, zal het geweld opnieuw de kop opsteken.

Girard’s theorie bestrijdt het cultuurrelativisme dat stelt dat de mens bepaald wordt door de cultuur waarin hij opgroeit. Hij laat zien dat de motieven van mensen universeel zijn en dat ook de oorzaak van geweld altijd dezelfde wortel heeft. De waarde van cultuur ziet hij met name in het beteugelen van het mimetische verlangen door het (kunstmatig) introduceren van verschillen tussen mensen. Daarom stelt hij dat cultuur enkel een probleem wordt wanneer het deze functie niet meer goed kan uitoefenen. “Cultuur wordt enkel een probleem wanneer het minder gedifferentieerd raakt”, zegt Girard (Girard, 1979: 119). Zou het geweld waarmee wij vandaag de dag te maken hebben kunnen voortkomen uit het mimetische verlangen wat opspeelt?

Mimetische verlangen van de terrorist

De aanslagen van Parijs en Brussel worden gezien als daden van terrorisme met politiek en religieus oogmerk. Politiek, omdat met de aanslagen geprobeerd wordt om de Westerse grootmachten te laten stoppen met het interveniëren in het IS-gebied. Religieus, omdat het gaat om de strijd tussen Islamitische waarden en Westerse waarden. Girard’s theorie stelt dat deze oorzaken niet echt de oorzaak zijn van het geweld, maar dat de mimetische begeerte het geweld initieert. Een belangrijk gegeven van de recente aanslagen van Brussel en Parijs is dat de daders bijna allemaal zijn geboren en opgegroeid in België. Dit betekent dat, – als we uitgaan van Girard-, het geweld voortkomt uit het mimetische verlangen dat opspeelt omdat het culturele systeem niet voldoende in staat is om door regels, tradities en rituelen hiërarchie en verschil te creëren.

Het geweld van de daders komt dus voort uit de mimetische begeerte; het verlangen te hebben wat de ander heeft. Deze mimese leidt tot rivaliteit als de ander een obstakel wordt, waardoor het individu niet in staat is om te krijgen wat de ander heeft. In het geval van de daders van de aanslagen van Parijs en Brussel is het aannemelijk om te stellen dat de ‘Westerse blanke burger’ de rol van model en rivaal speelt. Het gaat er bij deze mimetische begeerte niet zozeer om wat het model werkelijk heeft, maar meer om wat het model verondersteld wordt te hebben.

De motieven van de daders van de aanslagen van Parijs en Brussel liggen dan veel meer in de mimetische rivaliteit waarin de onschuldige Westerse burger als rivaal wordt beschouwd. Op een gegeven moment wordt de Westerse burger (die de dader natuurlijk zelf eigenlijk ook is) gezien als de rivaal bij uitstek; het obstakel dat uit de weg geruimd moet worden.

Zondebok

Om het geweld van de mimetische begeerte te bezweren, zal onze samenleving op zoek gaan naar een zondebok. In het geval van de aanslagen van Parijs en Brussel is de zondebok de radicale Islamitische religie dat mensen aanzet tot geweld. Uiteindelijk zal dit volgens Girard leiden tot nieuwe rituelen, wetten, taboe’s en restricties die de mimetische begeerte weer zal beteugelen.

Er valt iets te zeggen voor deze verklaring van zelfmoordterrorisme. Ten eerste stelt Girard’s theorie ons in staat om geweld te begrijpen als fenomeen van onze samenleving; zonder ons daarbij blind te staren op specifieke politieke, economische of sociale oorzaken van dit geweld. In het geval van de daders van de aanslag van Brussel blijkt bijvoorbeeld religie, sociale achtergrond en economische status onvoldoende het geweld verklaren (Sociale vraagstukken, 2016). Daarnaast is het opvallend dat de hoofddaders allen geboren en getogen waren in België en daarmee eigenlijk een aanslag plegen op de samenleving waarin zij zelf zijn opgegroeid en beïnvloed. Eigenlijk kun je zeggen dat deze daders ten strijde trekken tegen een vijand die zij zelf zijn. En dat is wellicht de kern van Girard’s verhaal; je kunt de ander weliswaar identificeren als diegene die je het leven zuur maakt, maar uiteindelijk is het jouw mimetische verlangen wat hiervan de oorzaak is.

Referenties
Girard, René, Things hidden since the foundation of the world, Vertaald door Stephen Bann en Michael Metteer, 1979, Stanford University Press.
Socioloog des Vaderlands: ‘Achterstelling noch religie verklaren motieven daders Brussel, http:www.socialevraagstukken.nl/achterstelling-noch-religie-verklaren-motieven-daders-2/

 

Zinweb Redactie
De redactie van Zinweb bestaat uit een team van bevlogen jonge journalisten. De redactie publiceert eigen artikelen of plaatst gastartikelen van experts. Raadpleeg de contactpagina voor een overzicht.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *