Met de rug naar de toekomst

Kalle Brüsewitz, Jan Willem Stenvers – Denker des Vaderlands René Gude heeft één advies: neem de tijd om rustig gedane zaken te overdenken. Zijn woonboot op het IJ knikt tijdens het interview met hem goedkeurend op de golven van roeiboten en speedboten. De filosoof is genadeloos positief en ongekend kwetsbaar.

‘Mensen, maar ook andere zaken, hebben bestaansrecht door eindigheid. Als er geen begin en einde is, zouden we opgaan in het grote geheel en niet individualiseren. Toch hebben wij een soort wil, die er van uitgaat dat datgene wat we doen, blijft, en dat het leven dat we leiden voor eeuwig is. We hebben een soort onmatige begeerte.
Descartes zei: “Als mensen naar het beeld van God geschapen zijn, zie je dat aan de wil”. Want de wil bij mensen is oneindig, terwijl het verstand, het leven en het voorstellingsvermogen, beperkt zijn.’

‘Tijden van schaarste laten goed zien dat het leven eindig is’
‘In deze wereld kun je de mafste dingen willen en die krijg je dan nog ook! Van parasail-vakanties in Thailand tot yaks melken in Tibet. Je kunt relaties hebben met hoeveel, wat en wie je maar wilt. Het is allemaal mogelijk! Als onze rijkdom doorgroeit, zoals die de afgelopen vierhonderd jaar heeft gedaan, komen er alleen maar meer mogelijkheden bij. Kan je in een tijd met zo’n grote overvloed je begeerte wel beperken? Het is onmogelijk om alle ambities na te jagen, er moet een selectie gemaakt worden. Het is makkelijker de begeerte te beheersen als die overvloed er niet is. Dan is het leven tamelijk overzichtelijk: als er geen eten voor vandaag en morgen is, is dat het einde. Tijden van schaarste laten goed zien dat het leven eindig is. Overvloed geeft een soort illusie dat de mogelijkheden onbeperkt zijn en het leven oneindig is.’

‘Ik moet nu dus op een of andere manier tevreden zijn met datgene wat ik bereikt heb’
‘Ik ben nu zesenvijftig jaar en ernstig ziek. In je gezonde leven leef je voor het oneindige. Als je vandaag een tegenslag hebt, kan die morgen weer worden rechtgetrokken. Dat eindigt als je hoort dat alles binnen afzienbare tijd afgelopen is. Ineens was ik arbeidsongeschikt en ernstig ziek. Ik moet nu dus op een of andere manier tevreden zijn met datgene wat ik bereikt heb. Ik kan mijzelf namelijk niet meer de illusie voortoveren dat alles morgen, overmorgen, of over twintig jaar goedkomt. Ik ben daarom al een paar jaar bezig mijzelf af te leren in het oneindige te leven. Af en toe heb ik namelijk nog wel begeerten en wil ik allemaal fantastische dingen doen, maar dat kan echt niet meer. De methode die ik daarvoor gebruik, is dat ik niet meer vooruitkijk naar gebeurtenissen die nog kunnen komen, maar me omdraai en kijk naar datgene wat ik gerealiseerd heb, en dat als het ware evalueer. Ik ga met m’n rug naar de toekomst staan en met mijn blik naar het verleden.’

‘Op een gegeven moment moet je overstappen in een roeiboot’
‘Met je ongebreidelde wil zit je eigenlijk in een soort speedboot die de hele tijd keihard doorvaart. Ondertussen ontwijk je klippen en heb je af en toe motorpech. Toch blijf je varen naar de horizon, terwijl je niet weet wat daar achter ligt. Je werpt golven op waarmee je anderen lastigvalt, en als je te hard gaat maak je hele oevers kapot. 
Als het eind van je leven nadert, is het goed om over te stappen in een roeiboot. In een roeiboot zit je andersom en vaar je dus met je rug naar je einddoel toe. Ondertussen zie je iedereen langsflitsen, terwijl je zelf terugkijkt en rustig doordobbert. Dat is een aardig beeld, dat heel concreet zegt: als je jong en ambitieus bent leef je voor de oneindigheid en dat is heel goed. Dan wil je namelijk alles wat je doet nog beter doen. Naarmate je ouder wordt is het goed om te beseffen dat alles eindig is, om eens terug te kijken, en de verworvenheden die je hebt opgebouwd te koesteren. Dan kun je jezelf afvragen wat je allemaal bereikt hebt in je leven. Met welke mensen je te maken hebt gehad, en of je goede of slechte relaties met hen had. Of je ziet dat je alles anders had moeten doen. Op dat laatste hoop je natuurlijk niet.’

‘We leven niet langer, we sterven langer’
‘Wij leven in de merkwaardige situatie dat de medische wetenschap ons langer laat leven. Wat uiteindelijk betekent dat wij niet per se langer leven, maar eerder langer sterven. Want iedereen krijgt rond zijn vijfenzestigste of zeventigste allerlei mankementen, maar kan met medische hulp nog even door. Of je krijgt op jongere leeftijd kanker, zoals ik. Tussen het moment dat de levenskracht van iemand afneemt en dat het echt klaar is, zit vaak wel tien jaar. De medische wetenschap geeft ons dus al die tijd om over te stappen in een roeiboot. Dat is echt een voorrecht. Noem het ziektewinst: als je niet gezond meer bent, heb je nog een hele tijd om gericht na te denken over eindigheid.’

‘Wellicht kom je er na een lange reis achter dat je heel blij bent met wat je doet in je leven’
‘Als je jonger bent en je beseft dat je in de speedboot zit, is het best aan te raden om af en toe al even in een roeiboot te gaan zitten. Je leven overdenken. Dat kun je een quarterlife-crisis of een midlife-crisis noemen. Je kan het ook zien als een soort overgangsperiode. Is het niet heel goed om bijvoorbeeld na je studie te bedenken: wat voor scholier en student was ik? Ben ik blij met wat ik bereikt heb? Kan ik hier mee verder? En deze vragen kun je jezelf na tien jaar, als je een huis, vaste partner en kinderen hebt, opnieuw stellen. Je kunt hiervoor een vakantie van zes maanden, een weekend, een middag, of twee jaar uittrekken, dat maakt niet uit. Wellicht kom je er na een lange reis achter dat je heel blij bent met wat je doet in je leven, en dat is alleen maar goed.
In de speedboot ga je altijd net te hard, en ben je ook altijd net te hard voor jezelf. Als je ergens aankomt, ben je nooit tevreden en wil je verder en méér. In de roeiboot is het juist zaak om iets zachter voor jezelf te zijn.’

Dit artikel stond eerder in de Doopsgezind NL van december. Nieuwsgierig naar het hele magazine? Downloaden kan via deze link

Foto: Vera de Kok/Wikimedia Commons

Jan Willem Stenvers
Jan Willem Stenvers is freelance journalist en redacteur van onder andere Doopsgezind NL.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *