Menno Simons-lezing van Hans Achterhuis

Filosoof Hans Achterhuis verzorgde de Menno Simons lezing 2014, waarin hij onder andere poogde het fenomeen van de Islamitische Staat te duiden.

De vraag die Achterhuis centraal stelt is: hoe moeten we de Islamitische Staat beoordelen? Hoe valt het bovendien te bestrijden? Om hier een antwoord op te vinden, trekt Achterhuis een parallel met twee andere bewegingen uit het verleden: het Münster onder leiding van Jan van Leiden in 1533 van de wederdopers en de beweging van Shabbetai Tzvi uit de zeventiende eeuw. Gaandeweg staat Achterhuis ook nog stil bij het belang voor groepen in de samenleving om zich niet volledig aan het bredere politieke toneel te onttrekken.

Münster: het Nieuwe Jeruzalem

Achterhuis weet de parallel treffend te schetsen in het geval van Münster. Het gaat volgens hem om een stad die vreedzaam door de wederdopers overgenomen heeft kunnen worden omdat het zich in een machtsvacuüm bevond. Vervolgens stroomden de aanhangers massaal naar deze stad om hier deel te mogen nemen aan het Nieuwe Jeruzalem, een plek waar zij in vrijheid hun geloof zouden kunnen beleven. De droom van zo’n stad veranderde echter al snel in een nachtmerrie, gekenmerkt door extreem geweld. De parallel met de IS is uiteraard gemakkelijk te maken: een situatie ontstaan in een machtsvacuüm met een aantrekkingskracht voor gelovigen die zich door geweld laat kenmerken.

Over dit geweld zegt Achterhuis nog iets interessants. Hij herkent er een logica in, een logica die voorschrijft dat als de eigen utopie niet slaagt, dat moet komen doordat de eigen regels nog niet streng genoeg werden nageleefd. Slechts door nog strenger op te treden en nog strenger toe te zien op een zuivere naleving van de regels kan het project dan nog slagen. Het is een logica van geweld, zonder grenzen en zonder eind, aldus Achterhuis.

Shabbetai Tzvi

Achterhuis behandelt ook het geval van de joodse, messianistische beweging van Shabbetai Tzvi in de zeventiende eeuw. Vervolging van de joden nam in deze tijd in Europa scherp toe. Shabbetai Tzvi stond in deze toestand op en profileerde zich als messias. Uit heel Europa vond hij bijval en velen waren bereid hem te volgen. De culminatie van dit drama is minder hevig wellicht dan in het geval van Münster, maar daarom misschien niet minder teleurstellend: Shabbetai Tzvi bekeerde zich tot de Islam toen hij door de Turken gevangen werd genomen. De beweging viel hierna gedesillusioneerd uiteen.

De parallel met de IS is misschien wat minder klaar, maar men zou nog wel kunnen opmerken dat in beide gevallen men wanhopig op zoek is naar verlossing: er is sprake van een toenemende intolerantie jegens de groep waar men deel van uitmaakt, gedragen door de andere leden van de bevolking. Deze druk maakt het leven steeds zwaarder en op een gegeven moment misschien zelfs ondraaglijk. Vluchten naar een plek die hoop biedt lijkt op een gegeven moment dan een prettig alternatief. Achterhuis roept dan ook op dit soort intolerantie te temperen, omdat het een voedingsbodem kan zijn voor fenomenen zoals de IS.

De politiek verzaken

In de tweede helft van zijn rede wendt Achterhuis zicht tot het denken van Hannah Arendt, om haar te volgen in het idee dat het fiasco rond Shabbetai Tzvi tevens het einde betekende van de wereldlijke en politieke oriëntatie van het joodse volk. Een zich afwenden van die wereld, het opgeven van welke politieke ambitie dan ook, heeft er op den duur volgens Arend zelfs toe geleid dat het gevaar dat voor het joodse volk dreigde en tot uiting kwam in de twintigste eeuw pas te laat werd opgemerkt. Achterhuis ziet een parallel met de koers die Menno Simons koos voor de dopers ná Münster, een van vreedzaamheid maar ook een die de wereld koos te vermijden, weg van de politieke ruimte.

Vreedzaam vechten

Het beeld dat Achterhuis schetst van groepen die er voor kiezen om zich aan de samenleving te onttrekken, verder door te gaan in isolatie en niet langer op het politieke toneel te verschijnen is somber. Door je zo te onthouden van politiek ben je als groep gedoemd. Het gaat misschien wel vaak om groepen die juist geweld schuwen, maar strijd hoort bij het politieke toneel, en als je als groep de dreiging wilt afwenden zul je ook op dat toneel moeten gaan staan. Vreedzaam leven alleen is volgens Achterhuis niet voldoende meer.

Het advies van Achterhuis aan dit soort kleine groepen lijkt dan ook te zijn: trek je niet terug. Blijf betrokken bij de wereld, laat je ook op het politieke toneel gelden. De vraag is vervolgens dan wel: maar hoe dan? Als zij niet kunnen vechten, hoe moet het dan wel? Achterhuis geeft het alternatief van vreedzaam vechten. Wees mondig, kom wel op voor je belangen, laat je horen, maar grijp niet naar werkelijk geweld. Dat zou ook niet noodzakelijk moeten zijn in een samenleving die zich kenmerkt door krachtige instituties.

Het belang van moderne instituties

Dat belang van instituties wordt aan het eind nog eens benadrukt. Zonder instituties zou het eigenlijk niet mogelijk zijn om vreedzaam te kunnen vechten. Juist door de instituties, en met name door het feit dat de staat het monopolie op geweld heeft, kennen wij een vreedzame samenleving. Het aantal gewelddadige incidenten is in de loop der tijd sterk afgenomen, zelfs de 20e eeuw met twee wereldoorlogen heeft minder geweld gekend dan de eeuwen er voor.

Het is dan binnen de kanalen van het geweldloze vechten dat groepen nog wel hun doelen in een samenleving kunnen nastreven en, ja ook, de instituties scherp in de gaten kunnen en moeten blijven houden. Maar ga je die kanalen te buiten, dan zal de samenleving hoogstwaarschijnlijk uiteen vallen en in een situatie van geweld door rivaliserende kleine groepen belanden.

Lees meer over dit optreden op de website van doopsgezind.nl.

Bekijk ook de video van het optreden hieronder.

Lucas van Heerikhuizen
Lucas van Heerikhuizen is afgestudeerd als master in de godsdienstwetenschappen. Momenteel is hij werkzaam als webdeveloper en WordPress docent. Tevens is hij actief als redacteur voor Zinweb.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *