Maatschappelijk nut richtinggevend voor onderzoek?

Er klinkt het verzoek dat wetenschappelijk onderzoek meer gericht moet zijn op maatschappelijke relevantie. Hoe gevaarlijk kan zo’n oproep zijn?

Een begrijpelijk gevoel

Ergens is het natuurlijk wel begrijpelijk. Mensen lezen over onderzoek dat volslagen irrelevant lijkt en denken “is dat het geld nou waard?”. Die vraag is best legitiem. Het is een gevaar dat een instituut dat het gewend is om geld te krijgen het perspectief verliest. Het wordt op een gegeven moment beschouwd als een gegeven. Er kan een soort arrogantie ontstaan. Onderzoekers vinden misschien dat ze mensen buiten de wetenschap geen verantwoording verschuldigd zijn.

Er ontstaat bovendien een fraudegevoelige situatie: als niemand de onderzoekers nog ter verantwoording roept, kunnen de onderzoekers te hoge bedragen gaan eisen. Als dat in goed vertrouwen wordt gegeven kan er zelfs woede komen als er aan hun motieven wordt getwijfeld: dat kan dan worden voorgesteld als een aanval op het nut van wetenschap als zodanig. Het kan allemaal in een ongezonde situatie uitmonden.

Een noodzakelijke vrijheid

Toch kent dit verhaal ook een keerzijde. Wetenschap gaat eigenlijk niet om resultaat. Het is dan ook gevaarlijk als Tineke Abma in de Volkskrant stelt: “De samenleving verwacht in ruil voor publiek geld ‘iets’ terug van wetenschappers dat relevant en betekenisvol is voor de samenleving, nu of in de toekomst.” De stelling lijkt legitiem, maar berust misschien op verkeerde uitgangspunten.

Het is waar dat de wetenschappelijke wereld afhankelijk is van de maatschappij. Zonder steun zal die wetenschap dan ook niet kunnen bloeien. Maar het is wat te gemakkelijk om dat in een economische relatie te vertalen. Het is niet zo dat het een ruil is, waar de maatschappij iets voor terug moet verwachten. Het is wel belangrijk om uit te leggen waarom wetenschappelijk onderzoek als zodanig belangrijk is. Dat wordt vaak als een gegeven beschouwd.

Het is voor veel mensen niet vanzelfsprekend dat onderzoek belangrijk genoeg is om geld aan uit te geven. Die mensen verdienen wel een uitleg over waarom wetenschap er toe doet. Ze verdienen niet mooie resultaatjes. Misschien wel juist niet, omdat dat de wetenschap noch de maatschappij die haar steunt serieus neemt. Wetenschap moet juist de vrijheid krijgen om vragen te stellen.

Kennis is een gladde aal

Kennis is misschien het beste voor te stellen als een gladde aal. Het is lastig, moeilijk te grijpen of vast te houden. Soms denk je dat je wat op het spoor bent en dan blijkt het niet zo te zijn. Wetenschap kent zo ook risico, onzekerheid, onvoorspelbaarheid. Er moet dan ook ruimte zijn voor onderzoek en experiment om volledig mank te lopen.

Zoals Thomas Edison het al zei: “Ik heb niet gefaald. Ik heb enkel 10.000 manieren gevonden die niet werkten.” Soms weet je ook niet welke inzichten je verder kunnen brengen. Door de druk om maatschappelijk relevant werk te leveren neemt de vrijheid om risico te nemen af. Het resultaat is een wetenschapper die goochelaar speelt. Het wordt dan eerder zijn taak om een publiek te behagen met indrukwekkende foefjes. Wetenschap wordt een aflevering Myth Busters.

Het is mooi als het kan: een publiek onder de indruk brengen met wetenschappelijke kennis of het leven van mensen verbeteren door inzichten. Maar het is niet in eerste instantie waar het in wetenschap om moet gaan. Die moet niet gericht zijn op het produceren van maatschappelijk welbehagen. Het moet gaan om het verwerven van nieuwe inzichten. Pas als dat in vrijheid kan, kunnen er resultaten op volgen.

Lees het artikel Wetenschappers kunnen niet langer zomaar hun gang gaan van Tineke Abma in de Volkskrant.

Lucas van Heerikhuizen
Lucas van Heerikhuizen is afgestudeerd als master in de godsdienstwetenschappen. Momenteel is hij werkzaam als webdeveloper en WordPress docent. Tevens is hij actief als redacteur voor Zinweb.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *