Luchtfietsen naar de Verlichting

Is er een manier van positieve psychologie, van aan jezelf werken, die eigenlijk verder gaat dan jezelf alleen? Is het mogelijk juist uiteindelijk jezelf als verbonden eerder dan als ‘fragment’ te leren herkennen? Vincent Duindam traceert het pad.

Stront komt er toch

Waar de ‘oude’, ‘negatieve’ psychologie (psychoanalyse, behaviorisme) probeert te laten zien hoe menselijk gedrag, denken en voelen een effect is van leerprocessen vaak van oude pijn, wijst de humanistische psychologie (Rogers, Maslow) op keuzes, vrijheid en ontwikkeling. Waar de ‘negatieve’ psychologie dus vooral beperktheid en bepaaldheid ziet, wijst de positieve psychologie op groei en (nieuwe) mogelijkheden.

Freud’s grootse ambitie was van ‘hysterische ellende’ ‘gewoon ongeluk’ te maken. Door ervaringen te herbeleven met meer inzicht kon je leren om je leven te aanvaarden. “Stront komt er toch!” zeggen Koot en Bie bijna Freudiaans. In het behaviorisme is dat al niet anders. Skinner’s bekendste boek heet niet voor niets: Beyond Freedom and Dignity”: voorbij (menselijke) vrijheid en waardigheid.

De top van de piramide

De humanistische en positieve psychologie gaan voorbij de oude psychologie en lijken te raken aan spiritualiteit. De piramide van Maslow is erg bekend geworden. Wanneer aan de meest elementaire behoeften is voldaan (eten, drinken, een dak boven je hoofd, veiligheid, erkenning) komt de behoefte aan ontplooiing of (zelf)actualisatie in zicht. Wanneer de deficiency needs (behoeften vanuit een tekort) bevredigd zijn ontstaat de behoefte aan ‘groei’ om ontplooiing.

In het verleden heb ik de stelling verdedigd dat de positieve psychologie via ‘mindfulness’, etc. naadloos overgaat in spiritualiteit. Aandachtig zijn, ‘wakker’ zijn, daar gaat het om. Dit is bijvoorbeeld makkelijk te koppelen aan het Boeddhisme. “Wakker” worden of verlicht raken, mindful leven, is daar het doel. En hier sta ik nog steeds achter.

Ik heb echter wel gemerkt dat er misverstanden bestaan over de ‘summit’ van psychologische ontwikkeling en spirituele ontwikkeling. Is dat hetzelfde, wat zijn de verschillen, wat de overeenkomsten? En vooral: wat zijn de misverstanden? In de psychologische benadering gaat het vaak vooral om “de beste versie van jezelf neerzetten.” Jezelf ontwikkelen, ‘groeien’, oude patronen loslaten.

Jij kunt zelf, als individu, de top (van de piramide) bereiken.

Renounce and enjoy

En daar ligt het grote verschil met spirituele ontwikkeling, zoals deze gezien wordt in de gemeenschappelijke (mystieke) kern van de grote religies en wereldbeschouwingen. Jij, als individu, je kleine zelf, dat alles radicaal moet doorzien en op een bepaalde manier losgelaten moet worden. ’Onthechting’, een vaak verkeerd begrepen (Christelijk) begrip, is hier belangrijk. In ‘het Oosten’ zie je dezelfde aanpak. “Renounce and enjoy” is zowel de boodschap van de Oepanisjaden als de Bhagavad Gita. Zie af van wat niet essentieel is (“de plussen en de minnen” van de wereld) en kom in contact met de onderliggende diepere vreugde. Drieduizend jaar vóór Facebook lezen we in de Gita al dat je je ‘likes’ en ‘dislikes’ moet loslaten.

Wanneer je het ‘kleinere’, fictieve zelf (je verhalen, je autobiografie, je heldendaden en nederlagen) kunt relativeren en in een groter licht kunt zetten, ontdek je je “ware” Zelf (Atman, adem – als je wilt). Dat hoef je niet te ‘ontwikkelen’, je hoeft er niet naartoe te groeien. Het is wat je bent, altijd al geweest bent – en je kunt niet anders zijn dan dat. Het is meer een ontdekking: wie ben ik ten diepste?

Ontwaken tot verbondenheid

Heel belangrijk is ook dat dit niet een cognitief ‘weten’ is, maar je kent jezelf door jezelf te zijn: “The source of consciousness cannot be an object in consciousness. To know the source is to be the source.” (Nisargadatta Maharaj). En in plaats van dat “jij zelf” een piek of ‘top’ bereikt (de Mont Ventoux) word je wakker tot verbondenheid. Je ontwaakt uit het gevoel een afzonderlijk ‘fragment’ te zijn. Als mooie illustratie geef ik altijd de film “Help” van The Beatles. John, Paul, George en Ringo woonden in verschillende huizen. Maar na eindeloos gangen en kamers doorkruist te hebben, kwamen ze uiteindelijk in één en dezelfde huiskamer uit.

Zo zijn we allemaal fundamenteel verbonden. Het verhaal dat Jezus over de wijnrank vertelt geeft hier ook een mooi beeld van. Eerder dan aan de top komen we misschien in een dal samen. Lao Tse zegt: “de weg van de tao is een waterweg. … Water stroomt omlaag, het zoekt de laagste plek, het wil onbeduidend blijven.” En na een lange reis komen we thuis. En ontdekken dat we nooit weg geweest zijn. We hebben geen weg afgelegd, maar een verkramping. Ts’ên Shên: “Wanneer de ‘tienduizend dingen’ gezien zijn in hun eenheid, keren wij terug tot het begin en blijven wij waar wij altijd geweest zijn.”

Vincent Duindam
Vincent Duindam is psycholoog. Zijn onderzoek naar ‘zorgende vaders’ werd erg bekend. Op dit moment verbindt hij inzichten uit zowel de positieve psychologie als de grote spirituele tradities met de thema’s ouderschap, onderwijs en relaties.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *