Kampioenen van de vrije meningsuiting

Boekbespreking –  ‘De vraag is niet: ben je voor of tegen de vrijheid van meningsuiting? Maar: waar situeer je de grens tussen het toelaatbare en het ontoelaatbare? Wanneer fatsoensnormen in het gedrag raken? Of als het recht wordt aangewend om aan te zetten tot geweld?’ In het boek ‘Geluksvogels’ onderzoekt Sebastien Valkenberg in 15 essays het huidige tijdsgewricht. Volgens de filosoof Valkenberg hebben nog nooit zoveel mensen zich kunnen richten op het goede leven. De ondertitel van het boek luidt dan ook “Of waarom we het nog nooit zo goed hadden”.

Eén van de essays gaat over de vrijheid van meningsuiting, die Valkenberg een oefening in nederigheid noemt. ‘Wie de vrijheid van meningsuiting fel verdedigt, loopt het risico te worden versleten voor Verlichtingsfundamentalist.’

Kennelijk heeft de Verlichting ook haar fundamentalisten. In plaats van te verwijzen naar heilige boeken, zoals bij christendom of islam het geval kan zij, verwijst een dergelijke fundamentalist naar de Verlichting. ‘Dat anderen er andere waarheden op na houden gaat er bij hem niet in’. Filosoof Valkenberg durft ook de fundamentalisten die al te stellig opkomen voor de vrijheid van meningsuiting aan te pakken. ‘Als ze de vrijheid van meningsuiting zo krachtig verdedigen, zouden ze eenzelfde monopolie op de waarheid claimen als die ze zeggen te bestrijden’.

Als het om de vrijheid van meningsuiting gaat beschrijft Valkenberg, zoals hij dat zelf zegt, het voorbeeld der voorbeelden. Dat voorbeeld is de fatwa die ayatollah Khomeini in 1989 uitsprak over Salman Rushdie. ‘Moslims zouden hun heilige plicht vervullen als ze hem zouden vermoorden. Zou je geen kampioen van de vrije meningsuiting zijn als je Khomeini deze uitspraak zou gunnen? Die vlieger gaat niet op,’ aldus Sebastien Valkenberg, ‘want wat er bij Khomeini aan spreekruimte bij komt, gaat er bij Rushdie vanaf. Daar wordt de vrijheid van meningsuiting begrensd: als anderen dit recht niet meer kunnen genieten.’

Valkenberg stelt zich de vraag of opkomen voor vrije meningsuiting een teken van arrogantie is. ‘Het is eerder omgekeerd. Ieder zijn zegje laten doen is een remedie tegen buitenissig zelfvertrouwen. Vandaar dat je de vrijheid van meningsuiting ook een oefening in nederigheid kunt noemen.’ Valkenberg beschrijft hoe de Toren van Babel model staat voor Babylonische spraakverwarring. ‘Tot nu toe fungeerde de wolkenkrabber als symbool voor de menselijke hoogmoed waartegen God hard optrad. ‘Opmerkelijk is de straf die hij koos. Met een bliksemschicht had hij hun toren kunnen neerhalen. Hij bedacht iets anders. “laten wij naar hen toe gaan en spraakverwarring onder hen teweegbrengen, zodat ze elkaar niet meer kunnen verstaan”.

Volgens Valkenberg is de boodschap van het verhaal van de Toren van Babel niet mis te verstaan. Meerstemmigheid is desastreus. ‘Onverstaanbaarheid werkt zo ontwrichtend dat ze gemeenschappen om zeep helpt. In hedendaags jargon zou je deze boodschap als volgt kunnen formuleren: God heeft bepaald geen hoge dunk van de multiculturele samenleving als hij veelstemmigheid als strafmaatregel bedenkt. Blijkbaar is hij voor een monocultuur, waarin iedereen zich richt naar één norm. Wie is nu een pleitbezorger van een variëteit een opvattingen? De Bijbel in ieder geval niet. Dan winnen de verlichtingsfundamentalisten.  Als zij opkomen voor de vrijheid van meningsuiting openen zij een ruimte, waarin plaats is voor meerstemmigheid. Dat maakt hen tot de ware vrienden van de multiculturele samenleving.

Wie van filosofie en haar geschiedenis houdt ziet in deze prachtige bundel essays een keur aan denkers voorbij komen: ondermeer Wittgenstein, Foucault, Peter Sloterdijk en Michel Houellebecq. En hij laat zien dat hij ook thuis is in het literaire speelveld, gezien zijn behandeling van de meest angstaanjagende figuur uit de wereldliteratuur: Ilja Iljitsch Oblomov van de Russische schrijver Ivan Gonstjarov. ‘Oblomov, een edelman met geldzorgen, doet niet veelmeer dan op bed liggen. Hij is niet oud of ziek, maar heeft last van een tomeloze apathie. Zelfs bezoek ontvangt hij in horizontale positie.’  In het boek Geluksvogels stelt Valkenberg de vraag of het werkelijk zo slecht toeven is in het heden. Ja, zeggen de cultuurpessimisten op deze vraag. Het heden, onze tijd, zou zich kenmerken door consumentisme, hedonisme, egoïsme, cynisme en kapitalisme. Toch zou hij niet in een ander tijdperk willen leven dan het huidige.

Sebastien Valkenberg, Geluksvogels, of waarom we het nog nooit zo goed hadden. Uitg. AMBO, ISBN 978 90 263 2057 6


Bron: Tubantia


Steun Zinweb: bestel dit boek via boekhandel Kirchner.  


Rinus van Warven
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *