Kampen en vrijzinnigheid (7)

Vanaf september 2012 sluit de Theologische Universiteit in Kampen haar deuren. Eigenlijk moeten we zeggen: de PThU afdeling Kampen. Aan een tijdperk van ruim 150 jaar theologie bedrijven in dit kleine stadje aan de IJssel komt dan een einde. Zinweb vroeg een aantal oud-studenten en docenten naar hun ervaringen. Hoe kijken zij terug? Een aantal van hen noemt zichzelf vrijzinnig. Anderen spreken zich hier niet expliciet over uit, maar voelen zich binnen de orthodoxie niet meer thuis. 
Vandaag deel 7:  Kamper historicus Jaap van Gelderen
 met het vervolg van zijn vorige bijdrage.

Kampen vrijzinnig? (2)

Om na de bloeiperiode in de tijd van de Hanze economisch te overleven moest de stad Kampen door de eeuwen heen nieuwe werkgelegenheid zien te scheppen; ondernemende mensen werden daartoe in de stad genodigd (textiel, 1592) of kwamen hier bij toeval terecht (sigaren, 1826). De eigendom van de Kampereilanden gaven de stad een stevige financiële basis (sinds 1363). In de negentiende eeuw werd het boerenelement aangevuld door de trek naar de stad vanuit de Noordoost-Veluwe en de Kop van Overijssel. Hiermee werd het rechtzinnige deel van de bevolking versterkt; voorlopig zette dat nog geen nadrukkelijk stempel op de stad: het algemeen kiesrecht dateert van 1917 en het ging hier voornamelijk om ‘kleine luyden’. De toon, cultureel en kerkelijk, werd nog gezet door de liberale bovenlaag. Politiek was in handen van deze bovenlaag, maar hieronder konden zich in de Nieuwe Tijd ook Rooms-katholieken, Joden en dissenters bevinden. Een kleine groep Afgescheidenen, waaraan de naam Dirk Hoksbergen is verbonden, bleef kracht zoeken in isolement; hier vonden de boven genoemde orthodoxen een geestelijk tehuis. (De Hervormde Bovenkerk werd ‘de hoer van Babylon’ gescholden).

Een afsplitsing in 1851 maakte een nieuwe start: openheid naar de bredere samenleving. Toen in december 1854 een Algemene Theologische School van de Christelijk (Afgescheiden) Gereformeerde kerk werd geopend (als bij toeval, niet vanwege een vermeend orthodox karakter van de stad), kreeg deze groep wind onder de vleugels. De eerste ‘gereformeerde’ werd in 1867 lid van de gemeenteraad (Simon van Velzen jr., een uitgever). Talrijke initiatieven hebben het aanzien van de stad veranderd: het begin van het christelijk onderwijs, een christelijk sociale beweging (Kampen was een arbeidersstad), werk onder jongeren, de afschaffing van de kermis. In 1875 kon deze groep, begonnen met minder dan 100 leden, een kerkgebouw neerzetten met ruim 1000 zitplaatsen (de Burgwalkerk). Een aantrekkelijke gemeente! Binnen de ‘Grote Kerk’ klonken er toen geluiden een van de vijf predikanten voortaan uit de ‘gereformeerde’ richting te kiezen, het begin van de verkleuring van de Hervormde Gemeente, waar naast de oud-liberale richting nu ook de Groninger richting opkwam en zelfs een Confessionele. Een Protestantenbond verenigde de meer vrijzinnige elementen uit de bredere Kamper samenleving. Nog lang bleef een van de hervormde predikanten uitgesproken ‘Modern’, maar ds. A.G. van Anrooij werd in 1894 niet opgevolgd: hij was ijveraar voor het volksonderwijs en zette zich in voor verheffing van de arbeiders. (Hij werd, samen met prof. Maarten Noordtzij van de Theologische School, gehoord door de Staatscommissie 1890 voor onderzoek naar de sociale kwestie). Beiden waren blij dat de sociaaldemocratische partij geen ingang vond onder de arbeidersstand. Vrijzinnig-liberaal waren wel weer enige leraren bij het middelbaar onderwijs, zij zochten het openbare debat over sociale misstanden en stelden de moderne cultuur en wetenschap (letterkunde, filosofie, psychologie) aan de orde. Een geharnast debater was prof. Lucas Lindeboom, hij gaf De Kamper Volksvriend uit. Dr. Herman Bavinck (1854-1921) organiseerde winterlezingen die druk bezocht werden door vriend en ‘vijand’, ook discussieerde hij in de Kamper Courant met bovengenoemde leraren. Zo werd de Theologische School een factor van betekenis in de Kamper samenleving. Ik verdedig graag de stelling dat de inzet van de studenten -vanaf 1863- voor de Kamper jeugd de brede onderbouw van de bevolking voor de kerk heeft behouden (ook de vrijzinnigheid kende trouwens een bloeiend zondagschoolwezen). Maar misschien heeft de sportbeweging meer gedaan voor de jongeren dan menige vermaning van de preekstoel, zeker waar het het diepingrijpende alcoholprobleem betrof van die dagen.

Eerst rond 1920 komt er duidelijk tekening in de kaart van kerkelijk Kampen: in politicis gaven de hervormd-gereformeerden de toon aan (met op rechts ook de Rooms-katholieken en, als te verwachten in de stad van Hoksbergen, de Staatkundig Gereformeerden); de eerste Gereformeerde Bonder doet intree in de Hervormde Gemeente. In 1942 sluit de Hervormde kerkenraad een convenant met het oog op de toekomst: de reorganisatie van de Nederlandse Hervormde kerk (in 1951). Twee confessionele predikanten, twee gereformeerde bonders, een ethisch-gereformeerd: met uitsluiting van de vrijzinnigheid. In dezelfde tijd hadden de gereformeerden te kampen met een interne oorlog die zou uitlopen op de vrijmaking van 1944. Heeft men nu werkelijk gedacht zó de geesten te kunnen binden door een verdeelsleutel op te stellen, door scheidslijnen te trekken?

Ik meen dat er van de Theologische Hogeschool aan de Oudestraat genoeg impulsen zijn uitgegaan (ook naar de engere Kamper samenleving) om in steeds wisselende tijden te zoeken naar ‘het goede’, vanuit het verstaan van het Evangelie. Daar hoorde -voor mij persoonlijk- het nieuwe theologiseren bij, het omdenken in ethische vraagstukken, de betrokkenheid op de Wereldkerk (de buitenlandse studenten), – Koos Koster; Alan Boesak. De twintig jaren van bloei door het samenspel van HBO-Academies en stad, een initiatief vanuit de ‘School’ genomen aan het eind van de eeuw.

De huidige kentering in de economie, het slinken van de aantallen kerkleden, het verdwijnen van de theologen (althans die van de Oudestraat) roept om een ander Kampen.

Claudia Pietryga
Claudia deed zowel een sociaal-agogische als journalistieke opleiding en is alweer bijna tien jaar freelance journalist. Ze schrijft het liefste over maatschappelijke onderwerpen en publiceerde onder meer stukken in de Flair, Hallo Jumbo, Spits, Het Parool, diverse blogs, lokale bladen en uiteenlopende (online) media voor met name ondernemers.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *