Just Peace and Just Policing

Op 7 mei, tijdens de open college reeks Peace, Trauma and Religion aan de VU, georganiseerd door onder anderen het Doopsgezind Seminarium, sprak Prof. Fernando Enns over “Just peace and just policing.”

De serie wil het nieuwe master programma Peace, Trauma and Religion als specialisatie voor theologie en religiestudies onder de aandacht brengen. Lees in deze brochure meer over deze specialisatie.

De nieuwe oorlog

Enns heeft het in de eerste plaats over hoe nationale en internationale conflicten zijn veranderd sinds de koude oorlog. Hij merkt op dat er sprake is van een nieuwe oorlog, een nieuwe vorm van oorlogvoeren. Typerend is dat het uitgevochten wordt door variërende combinaties van netwerken die nationaal maar soms ook non-nationaal zijn.

Er wordt identity politics toegepast om mensen tot vechten over te halen, het apeleert aan een label eerder dan een ideologie. Het doel van deze nieuwe oorlogsvoering is meestal politieke macht eerder dan fysieke macht.

Een rechtvaardige oorlog?

Enns noemt nog een aantal andere typische kenmerken van de nieuwe oorlog, zoals falende staten en asymmetrische oorlogsvoering tussen een formeel militair apparaat en een informele, veel kleinere en vaak ook slechter georganiseerde groepen tegenstanders. Het geeft een beeld van een chaotische toestand. Tegen die achtergrond valt de oude opvatting van een rechtvaardige oorlog wederom te onderzoeken.

Eerst worden de ethische argumenten voor oorlogsvoering behandeld. Zelfverdediging wordt nog altijd als het argument gegeven om oorlogsvoering mee te rechtvaardigen. Het recht om te beschermen wat van jou is, klinkt het ook wel, hoe vaag en rekbaar die opvatting ook mag zijn. Verantwoordelijkheid om kwetsbare groepen die worden bedreigd te beschermen wordt ook wel genoemd om tot oorlogsvoering over te gaan. Een grootmacht kan dan in willen grijpen onder het motto “we kunnen toch niet niets doen?”

De rechtvaardige oorlog stelt dan eisen aan de oorlogsvoering:

  • Een legitieme autoriteit moet het besluit nemen om tot oorlog over te gaan.
  • De reden om dit besluit te nemen moet eveneens gerechtvaardigd zijn.
  • De bedoelingen moeten juist zijn.
  • Het mag alleen ingezet worden als laatste redmiddel.
  • De hoop op succes moet te verantwoorden zijn.

Om van een gerechtvaardigde oorlog te kunnen spreken – vanuit een christelijk perspectief – moet niet aan enkele maar aan alle criteria voldaan worden.

Just peace

Het probleem met dit rijtje is uiteraard dat het nooit volledig haalbaar is. Er is bijvoorbeeld nooit een oorlog geweest die aan deze criteria voldeed. Het gevaar is dan dat men, op een post-modernistische wijze, het hele rijtje maar overboord gooit. Niet haalbaar, dus irrelevant, zo kan men redeneren. Maar dat zou toch jammer zijn, want dan zou geen enkele oorlog meer getoetst kunnen worden op wat voor manier dan ook.

Enns behandelt een alternatief: de toetsingscriteria voor een rechtvaardige vrede. Hoe zou zo’n rijtje eruit moeten zien? Het is een situatie vrij van wapengekletter, met aandacht voor sociale rechtvaardigheid, de wet die heerst, respect voor mensenrechten en gedeelde menselijke veiligheid. Het is een zoektocht naar een nieuw paradigma om de toestand van vrede mee te toetsen eerder dan te verzanden in de onmogelijke zoektocht naar het antwoord op de vraag: “Wanneer is oorlog ooit gerechtvaardigd?” Dit draait de vraag om: “Hoe is rechtvaardige vrede mogelijk?”

Tegelijkertijd kan een dergelijk paradigma de kop wat in het zand steken: het zou mooi zijn als alle wapens stilgelegd zouden worden en het alleen nog zou gaan om sociale rechtvaardigheid binnen een vreedzame situatie. Maar dat is uiteraard niet zoals het er nu voorstaat in de wereld. Er zijn nog altijd veel gewapende conflicten, mensen sterven daar nog altijd. Daar zal een oplossing voor moeten komen.

Hiërarchische geboden

Enns slaat vervolgens een theologische weg in van reflectie, waar hij geboden overdenkt. Hij stelt een hiërarchie van geboden voor, als een oplossing om te moeten kiezen tussen het ene rechtvaardige en het andere rechtvaardige. Door sommige geboden als rechtvaardiger dan andere geboden voor te stellen is er ook geen sprake van een ethisch probleem.

Het kiezen van de hiërarchische volgorde laat Enns echter wel over aan het evangelie, waar Jezus in Mattheus 22:37-40 zegt: “En Jezus zeide tot hem: Gij zult liefhebben den Heere, uw God, met geheel uw hart, en met geheel uw ziel, en met geheel uw verstand. Dit is het eerste en het grote gebod. En het tweede aan dit gelijk, is: Gij zult uw naaste liefhebben als uzelven. Aan deze twee geboden hangt de ganse wet en de profeten.” (bron: Statenvertaling).

Just policing

Enns borduurt voort op deze stellingen in theologische context en stelt dat het wel moeilijkheden op kan werpen: vijanden worden tot de naasten gerekend, die kun je dan niet zomaar met geweld te lijf. Maar wat als een naaste om hulp vraagt? Wat kun je dan doen? De optie van geweld wordt wel volledig uitgewist door de opvatting dat je anderen geen schade aan kunt doen. Militair geweld, dat – zo zou men kunnen zeggen – nooit persoonlijk kan zijn, wordt dan al onmogelijk.

Slechts op het directe niveau van de individuele beleving kan men dan nog kiezen wat te doen. Zo komen we in het domein van politie eerder dan militie. Wat zou just policing dan in kunnen houden? Het wordt geschetst als gehoorzaam zijn aan de internationale gemeenschap, in overeenstemming met internationaal recht, strikt in overeenstemming met mensenrechten en met als doel vermindering van geweld, met zo min mogelijk dwangmatige middelen. Het gaat er niet om conflicten op te lossen maar om de meest kwetsbaren in conflictsituaties te helpen.

Het komt overeen met een nieuwe beweging, die steeds lokaler opereert aan de hand van globale principes. In een tijd van netwerken die vaak intra-statelijk oorlog voeren, zou nadenken over een gerechtvaardigde politiemacht ook logischer zijn dan nadenken over een gerechtvaardigde oorlog. Het is uiteraard niet gemakkelijk om een politiemacht aan de ideale criteria te laten voldoen. Misschien zal het net zo onmogelijk blijken als het idee van rechtvaardige oorlog. Het zou tegelijkertijd een lokaal en daarom beter instrument kunnen zijn om vrede dichterbij te brengen dan militaire interventie, dat van een schaal is die wellicht bij een andere tijd hoort.

Lucas van Heerikhuizen
Lucas van Heerikhuizen is afgestudeerd als master in de godsdienstwetenschappen. Momenteel is hij werkzaam als webdeveloper en WordPress docent. Tevens is hij actief als redacteur voor Zinweb.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *