Is liegen nog wel mogelijk?

In een postmoderne samenleving heeft men het idee van de waarheid misschien wel opgegeven. Is liegen dan eigenlijk nog wel mogelijk?

Individualistische samenleving

In een eerder artikel op zinweb stond te lezen dat in een hyper-individualistische samenleving de leugen gebruikt zou kunnen worden als instrument om het eigenbelang te dienen. Liegen zou dan niet langer als onethisch gezien worden, waar het doel van het eigenbelang eigenlijk hoger gewaardeerd zou worden dan dat liegen erg gevonden wordt. Het doel heiligt misschien wel de middelen, zo zou men kunnen stellen. Maar eigenlijk is dit hele idee zelf nog veel te modern en sluit het nog niet genoeg aan bij de postmoderne toestand waarin we ons thans misschien bevinden.

Geen waarheid, dus ook geen leugens?

Heel grof gezegd gaat Het modernisme er vanuit dat er bepaalde structuren in de samenleving aanwezig zijn, dat er bepaalde normen zijn waar elke samenleving zich naar moet voegen en dat er vooruitgang in de samenleving zit, op weg naar het grootste doel. Kant denkt al na over een universele moraal, Hegel heeft het over een Volksgeist die zich almaar verder ontwikkelt en zelfs Marx heeft nog wel een idee van een uiteindelijke maatschappelijke toestand die zich onafwendbaar zal voordoen. Allemaal heel modern gedacht.

Het postmodernisme ziet dit toch allemaal anders. Het rekent af met universeel geldende waarheden zoals Kant die nog zou presenteren. Het stelt dat dat toch allemaal maatschappelijke producties zijn, afhankelijk van tijd en plaats, en dat ze geen algemene geldigheid mogen genieten. Er zijn dan alleen nog maar subjectieve waarheden, en het idee van een objectieve Waarheid wordt opgegeven. Die structuren die wij in een maatschappij menen te herkennen, die plakken wij er misschien zelf wel op. Wij construeren zelf zo onze waarheid, en de waarheid wordt een subjectieve aangelegenheid. Als dat waar is: hoe is liegen dan nog mogelijk?

Een ethische omwenteling?

Dat vergt dan ook een heel andere manier van denken over ethisch handelen misschien. Had men tot voor kort misschien nog wel de mogelijkheid om mensen van liegen te beschuldigen, dat gaat misschien nu niet meer. Een (geperverteerd) idee van de achttiende-eeuwse econoom Adam Smith luidt dat het in het belang van ons allemaal is om ons eigen belang zonder meer na te streven. Dit is misschien wel een grondnoot geworden van het kapitalistische marktdenken. Het kan ook als een morele opdracht gezien worden als men in deze stelling gelooft. Het eigen belang verzaken, bijvoorbeeld om iemand die je aardig vindt te matzen, wordt dan gezien als een sentimentele en irrationele dwaling waardoor eigenlijk het belang van de samenleving op het spel wordt gezet.

Als dat streven van het eigen belang als het allerbelangrijkst gezien wordt, niet alleen voor het individu maar ook voor de samenleving, wat betekent dit dan voor persoonlijke waarheidsvinding? Iedereen presenteert dan feiten op een dusdanige manier dat ze voor hem of haar het meest gunstig uitpakken. Men presenteert dan een zorgvuldig samengesteld verhaal als de waarheid, met het oog op het eigenbelang. Die waarheid moet het eigenbelang dienen, en het eigenbelang moet er niet aan ondergeschikt gemaakt worden. De wereld wordt zo een grote rechtszaal waarin iedereen zijn eigen advocaat is.

Babylonische spraakverwarring

Als een hoge manager dan beschuldigd wordt van liegen, zal die manager misschien de aantijging niet begrijpen. Liegen is immers niet mogelijk. In een verweer zou hij of zij nog kunnen stellen: “Maar ik heb toch ethisch gehandeld? Ik heb de feiten gepresenteerd op zo’n manier dat ze mijn eigen belangen het beste bevorderen. Daarmee zijn wij allen uiteindelijk ook geholpen. Dus wat heb ik fout gedaan?” Het kan uiteindelijk voor een Babylonische spraakverwarring zorgen tussen zij die nog denken in termen van waarheid en leugen en zij die denken in termen van het zorgvuldig construeren van een bepaalde waarheid dat een ander doel moet dienen.

Afbeelding: Alan Cleaver via Compfight cc

Lucas van Heerikhuizen
Lucas van Heerikhuizen is afgestudeerd als master in de godsdienstwetenschappen. Momenteel is hij werkzaam als webdeveloper en WordPress docent. Tevens is hij actief als redacteur voor Zinweb.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *