Interview: Geloof in het leven

Religie gaf ooit sturing aan onze zoektocht en twijfels, maar wat drijft mensen nog als de God van vroeger er niet meer is? Kerken lopen leeg: is religie daarmee verdwenen, verstopt, verbannen? Dat is volgens theoloog Frits de Lange niet het geval: we geloven nog steeds.

Kerken lopen leeg en men wijst daarbij vaak naar secularisatie als oorzaak. Deelt u die mening?

‘Vandaag de dag kunnen we inderdaad wel vaststellen dat er spraken is van ontkerkelijking, mensen gaan minder naar de kerk, we zijn dus minder institutioneel religieus aan het worden, maar dat is niet per se hetzelfde als secularisatie. Vaak wordt die verandering onterecht gezien als secularisatie, want dat we minder naar de kerk gaan voor onze geloofsbelevenis, betekent niet dat we niet meer geloven of ons geloof niet meer op een waardevolle manier beleven.’

Hoe verklaart u dan die verschuiving?

‘Volgens mij is er meer sprake van een transformatie, dan van een secularisatiebeweging. Meer en meer wordt spiritualiteit buiten de kerk ervaren. Door de secularisatietheorie wordt dat makkelijk afgedaan als een gevolg van de ontkerkelijking, namelijk dat religie alleen nog maar in de privésfeer kan overleven. Ik denk echter dat daarmee publieke ervaringen met religie dan te makkelijk afgedaan worden. Als theoloog zie ik het eerder als een boeiende ontwikkeling: er vindt een transformatie van onze religie plaats. Nog steeds beschouwen we namelijk onze spirituele ervaringen als belangrijk, onze religie is niet weg, ze transformeert tot iets anders.’

Een transformatie, hoe ziet u dat precies?

‘De grote wereldreligies zijn nog goed herkenbaar, maar er zijn ook mensen die een eigen levensbeschouwing bij elkaar sprokkelen. En ook al hebben mensen niks met voorstellingen, dogma’s of ideeën: nog steeds zetten ze bloemen neer of steken kaarsen aan. Het goddelijke, het sacrale, krijgt gestalte in manieren van doen, in ervaringen en belevingen. Mensen gaan dus meer hun eigen spiritualiteit vormgeven en daarbij soms experimenteren met traditionele rituelen. Dus religie is volop aanwezig. Zij is echter niet meer in een gebouw of instituut gelokaliseerd, maar een gefragmenteerd en vaag ongrijpbaar verschijnsel dat in duizenden varianten bestaat. Waar religie voorheen ‘slechts’ een institutioneel deel van de samenleving was, is het nu veel breder en wijder. Eerst zat religie in je hoofd en onderscheidde zich van andere sectoren als kunst, muziek, sport, enzovoorts. Maar nu vloeit dat allemaal door elkaar. Sommige mensen zien bijvoorbeeld een voetbalwedstrijd, een popconcert of een museumbezoek als een religieuze ervaring en ervaren dat als mystiek. Is het sport, kunst, religie of allemaal tegelijk? De heldere definities die we hadden, de vakjes, die zijn verdwenen. Religie transformeert en is niet meer herkenbaar als hoe zij ooit was.’

Als geloof inderdaad zo aan het veranderen is, is er dan nog wel waarde aan te hechten? Met andere woorden: wat is dan nog de kracht van religie?

‘Met deze veranderingen is het alleen maar belangrijker geworden dat we goed leren begrijpen wat geloof is en wat het kan betekenen voor ons. Daarom ben ik nu ook een boek aan het schrijven over onze huidige postreligieuze samenleving. Vroeger geloofde je in het aardse en het hemelse, dat er een God is die bestuurt en dat we na de dood in het hiernamaals terecht komen, als we ons best doen. Dat is niet meer de dominante voorstelling van religie en daar leven de meeste mensen ook niet meer naar. Daarvoor in de plaats is er een geloof in het leven. Ons bestaan is gericht op dit leven: op de kwaliteit van het leven en op meer en beter leven. Geloof is iets heel elementairs in ons menszijn. Als een mens niet gelooft in het leven, maar cynisch is geworden en de waarde van leven niet meer inziet, dan kan hij wel een gevestigde religie aanhangen, maar is hij geen gelovig mens, in de betekenis die ik er aan geef. Je kunt allerlei religies aanhouden, maar de kern ligt in in de waarde van leven geloven. Het is relevant om te leren zien waar echt geloof in zit en wat religieuze franje is.’

‘Een goed voorbeeld van de transformatie, waarin ook de hedendaagse kracht van geloof te zien is, is de praktijk van de pelgrimage. De hedendaagse pelgrim naar Santiago de Compostella kan tal van motieven hebben om de weg af te leggen en de meeste pelgrims zijn helemaal niet praktiserend gelovig. Maar de postreligieuze pelgrim doet in feite toch hetzelfde als de pelgrim in de middeleeuwen of die in andere religies. De Santiago-loper is voor mij het prototype van de gelovige van vandaag. Hij geeft zich over aan een onbekende bestemming. En bij thuiskomst is hij een ander mens geworden, anders dan hij van huis is gegaan. Zoals ik ongeloof definieer, is het: niet op reis willen gaan en onverschillig staan tegenover de dag van morgen. Zingeving is niks geestelijks maar iets praktisch – zingeving is juist dat wat maakt dat je ’s morgens uit bed wilt komen voor weer een nieuwe dag.’

Gelooft u zelf eigenlijk in God? Wat bekent God voor u persoonlijk?

‘Ik denk dat ik niet zonder God kan. Maar de voorstelling van God als een superwezen die hierboven aan de touwtjes trekt, ben ik wel kwijt ondanks dat ik ermee ben opgevoed. Die voorstelling staat me zelfs in de weg om in het leven te geloven. Ik ervaar God niet als iemand die in hemel zit, maar als iemand die me aanspreekt: een mysterie, een appel, een roeping aan mij persoonlijk gericht. God is voor mij een ander woord voor de ervaring van iets onvoorwaardelijks, iets waar ik niet onderuit kom. Het gevoel dat ik in beweging moet komen, daarin schuilt voor mij iets van God. Ik heb een minder concrete voorstelling van God, maar de elementaire kracht van God ervaar ik des te meer. Het woordje God moeten we daarom ook koesteren, maar we moeten ons ervan bewust zijn dat God meer is dan een voorstelling, een concept: het is een kracht die onszelf uit ons wegroept, groter dan onszelf. Dat vind je in veel religies ook terug. In de roepingsverhalen van profeten, van Mozes en van Jezus, Boeddha die verlicht wordt en Franciscus die bekeerd wordt. Al die ervaringen waardoor mensen uit hun comfortzone worden gehaald, daarin toont zich iets van God.’

Kunt u een voorbeeld geven van hoe u geloof in uw leven ervaart?

‘Ik geniet graag van muziek. Ik ben christelijk theoloog, dus in de paastijd kan ik eindeloos naar Bach luisteren, terwijl ik daarna weer rauwe blues wil horen. Muzikaal gezien ben ik dus niet eenkennig. Waar ik naar luister hangt af van de context en hoe ik me voel. Melodie en arrangement vind ik belangrijker dan tekst, want een liedje moet je horen, ondergaan. Net als religie. Muziek kan toegang openen tot het goddelijke. In de lichte muziek die ik als hobby maak zit niet alleen harmonie, maar ook veel ritme en dissonantie. In de jazz heb je ook de blue note waar je melancholisch van wordt. Muziek kan fijn zijn, maar sommige muziek doet gewoon pijn: dat raakt me en ontstemt mijn ziel! Dat doet geloof ook. We zijn vaak geneigd om geloof te zien als iets van gedachten, woorden en voorstellingen, maar geloof is iets fysieks: al je zintuigen zijn betrokken. Er moet wierook gebrand worden, er is kleur nodig, we bedenken een ritueel, dat maakt de relatie tussen kunst en religie zo interessant. Je moet denken met je lichaam: dan kom je geloof op het spoor. Het is dan ook niet zonder reden dat ik de cursusweek op Kreta open met muziek.’

Ja, eind augustus geeft u een weer cursusweek op Kreta voor de Academie Evdaimonia getiteld Pelgrims zonder God, kunt u wat meer uitweiden over hoe u deze ideeën daar gaat behandelen?

‘Ik heb voor de Academie al vier keer eerder een cursusweek gegeven. De laatste was getiteld ‘Pelgrimage van de ziel’, en de cursus van augustus kan gezien worden als volgend daarop. Deze keer wil ik met de cursisten inspirerende voorbeelden bespreken van grote mystici en interessante denkers die de transformatie van ons geloof omarmen, om zo de hedendaagse invullingen van geloof in het leven, te leren zien. Met behulp van teksten, muziek, film en beeldende kunst, gaan we zo voorbij de woorden op zoek naar de essentie. Ik kijk er erg naar uit om samen met de cursisten ons te verdiepen in alle vormen van geloof in het leven.’

 


Meer weten over de cursusweek van Frits de Lange? Hier kunt u het programma en verdere informatie vinden.

Frits de Lange heeft ook een eigen website die u hier kunt vinden.

De cursus maakt deel uit van de zomercursussen van de Academie op Kreta; meer informatie over dat instituut en hun andere cursussen, vindt u hier.

 

Zinweb Redactie
De redactie van Zinweb bestaat uit een team van bevlogen jonge journalisten. De redactie publiceert eigen artikelen of plaatst gastartikelen van experts. Raadpleeg de contactpagina voor een overzicht.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *