In naam van God: religie en geweld – Recensie (deel 1)

Het nieuwste boek van Karen Armstrong is vanaf komende woensdag in Nederlandse vertaling in de boekwinkels te vinden. Een zeer actueel boek, nu de discussie over de verhouding tussen geweld en religie weer hernieuwd is opgelaaid. Recensie deel 1, over de complexiteit van die verhouding. Door Nicole des Bouvrie.

Religie als bron van alle oorlogen

Karen Armstrong is al tijden een belangrijke schrijfster en spreekster op het gebied van religies en de rol van religie in de samenleving. Volgens haar heeft de moderne samenleving ‘geloof’ tot een zondebok gemaakt. Omdat uitspraken en de wijdverbreide gedachte dat religie de oorzaak is van alle grote oorlogen en de vanzelfsprekendheid waarmee religie als gewelddadig wordt omschreven, schreef ze dit boek. Meer dan zeshonderd bladzijdes waarin een geschiedenis van de verhouding geweld en religie uiteen wordt gezet. Vanaf de prehistorie tot moderne jihadisten.

Intolerantie?

Wanneer een religie zichzelf verheven voelt boven andere religies, zichzelf als uitverkoren of als dichterbij God ziet, spreekt hier dan niet direct ook een soort intoleratie uit? Kun je tegelijkertijd jezelf ‘beter’ zien dan een ander, en toch de ander tegelijkertijd respecteren en accepteren. Met andere woorden, ligt de mogelijkheid tot agressie en geweld tegenover de ander niet al besloten in de manier waarop de gelovige zelf zich verhoudt binnen zijn eigen geloof?

Nog iets ingewikkelder

Volgens Armstrong ligt het allemaal nog iets ingewikkelder. De definitie van ‘religie’ zoals het Westen deze heeft ontwikkeld ligt aan het probleem ten grondslag: “Het idee van religie als een persoonlijke en systematische onderneming was volkomen afwezig in het klassieke Griekenland, Japan, Egypte, Mesopotamië, Iran, China en India. De Hebreeuwse Bijbel kent evenmin een abstract concept van religie. De Talmoedische rabbijnen hadden onmogelijk in één woord of één frase kunnen uitdrukken wat ze onder geloof verstonden, omdat de Talmoed juist bedoeld was om het menselijk leven in z’n geheel binnen het domein van het heilige te brengen.”

Verbondenheid – onze biologie én onze verhalen

Daar komt nog eens bij dat ondanks dat er verschillende zaken zijn in de wereld die ons een gevoel van verbondheid en belang kan geven (kunst, seks, drugs), oorlog wat dat betreft ook een zeer sterk middel is. “Oorlog is een verleidelijk elixer. Oorlog geeft ons vastberadenheid, een doel. Oorlog stelt ons in staat nobel te zijn,” zo citeert Armstrong oorlogscorrespondent Chris Hedges. Een strijder ontsnapt daarmee aan de saaie alledaagsheid, het zinloze. Om de innerlijke tegenstrijdigheid – het biologische: je mag niet een soortgenoot doden – en de extase van datzelfde doden te verantwoorden, “omhullen we die onderneming in een mythologie die een afstand schept tussen ons en de vijand.” “We ontwikkelen verhalen om ons er van te overtuigen dat de vijand eigenlijk geen mens is maar een monster, het tegengestelde van orde en goedheid.”

Samenhang met geschiedenis

Betekent dat, dat geweld niet vanwege religie plaatsvindt, maar dat geweld het fenomeen religie gebruikt om zich te verantwoorden? Om het doden van anderen een plek te kunnen geven, om de wereld ordelijk en begrijpbaar te maken waarin mensen bestaan die doden, hebben we daarom religie nodig?

Armstrong gaat in dit boek systematisch te werk. In het eerste deel laat ze zien hoe de opkomst van landbouw de mogelijkheid van systematisch geweld en onderdrukking mogelijk maakte waardoor een kleine elite macht kon verkrijgen over de rest van de bevolking. Alle premoderne beschavingen maakten gebruik van dit onderdrukkende systeem, “en als een heersende elite overging op een ethische traditie, zoals het boeddhisme, het christendom of de islam, pasten de geestelijken gewoonlijk hun ideologie aan zodat deze het structurele geweld van de staat kon ondersteunen.”

Volgende keer: moderniteit

In het volgende deel van deze bespreking meer over het derde deel van het boek, waarin ingegaan wordt op de moderne tijd en de aard van het secularistme dat ook niet altijd een erg vreedzaam alternatief voor de religieuze staatsideologie heeft geboden. We moeten ook niet vergeten dat ons menselijk verlangen naar ultieme zingeving ook die seculiere opvattingen met een ‘religieus’ aura omringden.

Lees hier deel 2.

Afbeelding: Robbert Veen via Compfight cc.

Nicole des Bouvrie
(@Nobyeni, Nobyeni.nl) is afgestudeerd in de hedendaagse filosofie (PhD) en werkzaam als freelance filosofe, schrijfster en consultant. Ze leest veel, en is voornamelijk geïnteresseerd in waarheid en waarachtigheid, filosofie, kunst, en het leven.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *