Houd van me!

Wie niet in de gevangenis zit, leeft in vrijheid; diegene die vastzit niet. Juridisch gezien is daar niks tegenin te brengen. Maar met echte vrijheid en bevrijding heeft het niets te maken, aldus gevangenispredikant Harry Brandsma. Door Jan Willem Stenvers.

Zwarte Kant

‘Hoe komt het dat ik je hier tegenkom en niet op het terras met een biertje?’ Dat is de eerste vraag die Harry stelt aan nieuwe gedetineerden in de Bijlmergevangenis. Lastige zaken gaat hij niet uit de weg en hij praat niks goed. Accepteren doet hij wel. Hij neemt elke gevangene serieus en houdt die een spiegel voor. Op de momenten dat iemand zijn gebreken inziet of zich serieus genomen voelt, ziet Harry vrijheid en geloof tot leven komen. Boeven zitten niet op ‘de dominee’ te wachten, maar ze weten dat er bij een geestelijk verzorger een ‘vrijplek’ is.  Ze kunnen met mij praten over persoonlijke dingen en over hun daden, zonder dat dat juridische gevolgen heeft.  In gesprekken ben ik niet neutraal. Ik zeg gerust dat ik iemand een oetlul vind en daarmee doe ik diegene recht. Het benoemen van iets dat niet goed is kan opluchtend werken.

‘Bevrijd zijn mensen die op enige afstand kunnen kijken naar wat hen overkomt en daar met een creatieve manier mee omgaan. Je kan vanuit ongenoegen leven, maar het is veel mooier om te leven vanuit genoegen. Hoe kan je thuiskomen met datgene wat op je pad komt? Hoe kan je weerstand bieden aan mensen die heel veel op aarde beloven wat er niet is? Hoe ben je in staat dat soort machten te weerstaan? ‘In de gevangenis kom ik veel mensen tegen die geen hechting met familie hebben gekend. De wereld van chaos is voor hen vertrouwd. Ze denken: ‘Ik heb niet gekregen wat ik wilde of mocht hebben, en wat ik heel veel mensen toewens. Nu wil ik het wél krijgen.’ Als je in die modus zit zie je niet wat voor slachtoffers je maakt. Stel je voor: je komt bij een groep terecht waar je wat voorstelt als je meehelpt met stelen en het gebruik van geweld. Je denkt dat je hechting vindt, maar je hebt niet door wat voor gevolgen je daden hebben in onze samenleving.

‘Het is heel mooi om te zien als iemand zichzelf in de gevangenis herneemt, terwijl hij uit de kringloop van het dagelijks leven is getrokken. Een voorbeeld. Een jongen zei tegen mij: ‘God heeft mij vergeven’. Ik antwoordde: Dan weet je zelfs meer dan God zelf. Heeft de mens bij wie je een pistool tegen het hoofd zette je ook vergeven?’ Vervolgens komt de jongen tot de conclusie dat het slim is om met zijn slachtoffer te gaan praten. Dat is heel ontroerend. ‘Bevrijding is je eigen zwarte kant onder ogen zien. Dan zak je niet door de grond. Je krijgt grond. Dat is een paradox voor gedetineerden, want ze willen zich groot houden.

Leren lezen

‘We onderschatten gedetineerden vaak, terwijl we ze serieus moeten nemen, welke daden ze ook begaan hebben. Een boef zei laatst tegen mij: ‘Ik ben een boek, maar men leest mij niet goed’. Wij zijn boeken, maar we vergeten steeds meer te lezen, en we begrijpen metaforen niet. ‘Daarom lees ik graag de bijbel samen met gevangenen. Want dat boek wringt en spreekt zichzelf aan alle kanten tegen. Op het ene moment verheerlijkt het geweld en het andere moment verbiedt dat het. Het lijkt op het leven. Gedetineerden willen vaak een antwoord uit de bijbel halen over het leven. Er is geen antwoord. Tenminste, het antwoord is: blijven zoeken, en dat moet je samen doen.

‘Het gaat bij de bijbel om interpretatie. En zo is het ook bij gevangenen. Ik probeer ze zichzelf te laten lezen en zich af te laten vragen: hoe komt het dat ik hier zit? Aan de andere kant moeten wij de nuances zien. Het feit dat iemand een moord heeft gepleegd, maakt diegene niet minder menselijk. Juist niet. Wij mensen zijn tot alles in staat.’

In vrijheid

Ik roep vaak tegen iemand die bijna vrij is: zorg ervoor dat ik je buiten op het terras met een biertje tegenkom en niet hier. Vaak weet je al dat ze wel terugkomen. Maar het gebeurt ook weleens dat ik een biertje met ze ga drinken. ‘Formeel heeft iedereen het recht om uit detentie in vrijheid terug te keren. Alleen kun je als ex-gevangene nauwelijks aan een baan komen, dus word je voor je gevoel opnieuw genaaid. Je kan iets voor zichzelf beginnen, maar ook dat is niet makkelijk. Ook ex-gevangenen willen voor hun familie zorgen, geld verdienen en iets te doen hebben. Het gevolg is dat ze vaak maar weer terugkeren naar de hun bekende criminaliteit.

‘In de samenleving en de politiek is steeds meer nadruk gekomen op wraak en de kant van het slachtoffer. Er is geen perceptie meer van wat een straf inhoudt. Als iemand jouw kind vermoordt, wens je die natuurlijk meer dan de ergste straf toe. En natuurlijk moeten slachtoffers gehoord worden, maar hoe meer zij gehoord worden, hoe moeilijker het is om juridisch objectief te oordelen. Steeds meer wordt vergeten dat de opdracht na de wraak is om mensen weer op een normale manier terug te laten keren in de samenleving. ‘Ik geniet mateloos van een boef die mij toeroept op straat. De eerste die mij dit jaar een goed nieuwjaar heeft gewenst is iemand die ik ken uit de gevangenis, een dakloze man die ik nog vaak zie in het park met z’n biertje. Ik kwam hem tegen op 1 januari bij een zebrapad, we stonden tegenover elkaar en hij riep: ‘Hé dominee, beste wensen hè!’ De rollen zijn op zo’n moment volstrekt helder: ik de gevangenispredikant en hij de boef, en dat overstijgt de ruimte. Ik zie dan dat stukje God, Allah, Zion, Jezus, Hemel of hoe je het ook maar wilt noemen, doorschijnen.

‘Natuurlijk ben ik triest over het leven van deze man, dat ook na zijn detentie niet beter is geworden. Net zoals ik triest ben over het leven van heel veel andere boeven. Maar het feit dat hij mij herkent in mijn functie vind ik prachtig. Wat ik tegen hem zeg maakt niet uit. Wél dat ik hem zie. De gedachte van een gevangene is vaak: ja, ik ben een oetlul, maar houd van me.´

Photo Credit: Johan Tempelaar

Doopsgezind NL
Het maandblad van de Doopsgezinden in Nederland.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *