Hoe valide is het materialistisch paradigma nog?(1)

De sociale media zijn indirect de aanleiding van dit essay. Sinds een half jaar twitter ik, waarbij ik soms ook in tweets vorm geef aan filosofische ingevingen over het leven. Meestal komen daar positieve reacties op, ook al is uiteraard niet iedereen er blij mee.

Bij de publicist en docent dr. Frank Hermans, ligt dat genuanceerder. Hij liet me weten anders te denken, maar me niettemin te gaan volgen, omdat mijn tweets hem intrigeerden. Nu schreef ik recent een sociologisch essay over de Nieuwe Spiritualiteit als Derde Weg en daarna ook een essayachtig antwoord aan priester Antoine Bodar, omdat deze wat uit de hoogte de Nieuwe Spiritualiteit veroordeelde en amechtig terugverlangde naar het ‘rijke roomse leven’, zonder er blijk van te geven dat restauratie in deze een illusie is. Toen dat laatste evenals het grotere essay in delen op een discussiesite verscheen, liet ook Hermans van zich horen, maar dan vanuit een andere denkrichting dan Bodar . De discussie werd zo fundamenteel en diep dat ik besloot tot het schrijven van een essay over het materialistische paradigma, vooral in het licht van de vraag hoe valide dat nog is. Ik was dit al eerder van plan, maar Hermans daagde mij er nu toe uit. Hij vormt de aanleiding, niet het motief.

Derde Weg?
Er zijn twee dominante geloofssystemen in onze samenleving, namelijk het (dogmatisch) kerkelijke en het (materialistisch) wetenschappelijke, waarvan filosofen wel zeggen dat beide onbedoeld door hun sterk accent op rationalisme schadelijk zijn voor het Leven. Ik ben meer een hervormer dan een bestrijder, reden dat ik in dialoog en participerende observatie zoek naar een weg, zonder die twee af te schrijven. Mijn essay noemde ik niet voor niets een Derde Weg. En in de titel van het weerwoord aan Antoine Bodar, waarin ik innerlijk ervaren van bewustzijn als perspectief voor de moderne mens zie, komt die term ook voor. Logisch dat vanuit beide geloofssystemen reacties kunnen komen en nu dus ook uit het (materialistisch) wetenschappelijke. Voordat ik daarop antwoord, wijs ik graag op twee relevante boeken in deze, nl. ‘Het Paradigma Voorbij, een andere kijk op wetenschap, mens en natuur’, 2009 door Frans Erwich en op ‘Botsende wereldbeelden. Wetenschap versus spiritualiteit’, 2012, door Deepak Chopra en de natuurkundige Mlodinow.’Leven is volgens de evolutietheorie voort gekomen uit materie’ en ‘bezieling is onnodig’, aldus Frank Hermans. Via de ratio inzien dat het anders vastloopt en ‘interdependentie zorgt wel voor meer empathie’. Wat empirisch bewijsbaar is, telt volgens hem. Hij staat open voor een nieuw denken, maar dat moet dan wel aan de ‘wetenschappelijke meetlat’ onderworpen zijn.

Het paradigma voorbij?
Terwijl de opvattingen over empirisme en materialisme in de 20ste eeuw ten dele door nieuwe ontdekkingen zijn achterhaald, – zie ook Gerrit Teule ‘Wat Darwin niet kon weten. Een reis naar de spirituele binnenkant van de evolutie’, 2009 en Arie Bos, ‘Hoe de geest stof kreeg’, 2008 – en vandaag weinig natuurkundigen nog kunnen uitleggen  wat materie is, is het opmerkelijk, hoe de materialistische hypothese de wetenschap nog lang blijft beheersen. In die zin lijkt, zoals wel van religie wordt gezegd ook de wetenschap een (het denken beheersend) regime. Los daarvan is alles niettemin vloeiender dan het lijkt. Stelt de spiritualiteit het opereren vanuit het hart centraal, zonder de ratio weg te duwen, we zien dat wetenschap ook irrationele trekken kan hebben met soms ook axioma’s of onbewezen vooronderstellingen, waarvan men lange tijd maar blijft uitgaan in het onderzoek. Bovendien wordt het positivistische model vandaag ook wel vervangen door het constructivistische, dat stelt, dat kennis door mensen wordt geconstrueerd, ook in interactie tussen hen en de werkelijkheid. Dit impliceert dat echte objectiviteit niet mogelijk is en het zelfs de vraag is of de werkelijkheid wel bestaat, zeker als we ons in het waarnemen zoals Hermans voorstaat beperken tot onze vijf zintuigen. Ons ik lijkt op een bril die ons laat zien wat er zo niet is. Ook in de wetenschap begint nu door te dringen, dat wij als waarnemer niet te scheiden zijn van wat wordt waargenomen, dat we met onze ratio en zintuigen een wereld(beeld) scheppen, die door anderen niet wordt gedeeld.

Wordt vervolgd

Hans Feddema
Hans Feddema is antropoloog en publicist en organisator van het Filosofisch Café Leiden. Hij studeerde geschiedenis en antropologie. Na zijn studies aan de Vrije Universiteit en aan de Universiteit van Amsterdam was hij jarenlang werkzaam als universitair docent, onderzoeker, journalist en politicus. In 1989 was hij een van de ruim tien oprichters van GroenLinks.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *