Hildegard kon wachten

Middeleeuwse theologe krijgt postuum erkenning
Door: Corrie Terlouw.
Zieneres, profetes, theologe, componist, geneeskundige, manager. Al deze typeringen zijn van toepassing op de benedictijner non Hildegard von Bingen (1098-1179). Zij stichtte twee vrouwenkloosters en gaf hieraan leiding. Pas na haar veertigste ging Hildegard  spreken over haar visioenen en begon zij deze op te schrijven en uit te tekenen, met behulp van anderen.

Scivias is haar eerste werk, waarmee zij haar reputatie vestigde. Ken de wegen, deel 1 is sinds kort in een Nederlandse vertaling verkrijgbaar. Zij schreef in totaal drie omvangrijke boeken met visioenen, een geneeskundig werk over kruiden en edelstenen, 77 liederen, een zangspel en 428 brieven. Zij is vooral populair in Duitsland, waar haar kruidenleer leidde tot een complete alternatieve geneeskunde. Vele  kruidenproducten en kookboeken, geïnspireerd door Hildegard, gaan over de toonbank. Eigenlijk werd ze al lang vereerd als heilige. Toch duurde het tot mei 2012 dat zij werd heilig verklaard en vervolgens op 7 oktober verheven tot kerklerares door paus Benedictus. Genoeg reden om een conferentie in Bingen te bezoeken, van het nieuwe Scivias-Institut für Kunst und Spiritualität.

Toen ik de taxichauffeur mijn reisdoel vertelde was zijn reactie: ’Wat is daar voor bijzonders mee en hebben we daar iets aan dan?’ Een vrouw die al in de middeleeuwen over theologie schrijft, waar nog boeken van bewaard zijn, daar werd hij niet meteen enthousiast van. Dat ze kritiek had op de bisschoppen, daar veerde hij van op, ‘Dan is het dus wel bijzonder dat ze toch wordt heilig verklaard!’ Zelf had hij na de misbruikschandalen zijn lidmaatschap opgegeven.  Tja, en dat zij nog steeds een inspirerend voorbeeld voor vrouwen in onze tijd is, dat gelooft hij wel. ‘Ik wens u een goede reis.’

Laat
Waarom is Hildegard pas in deze tijd heilig verklaard en verheven tot kerklerares? Dit mogen wij wel met enige achterdocht benaderen, aldus Susan Roll, professor liturgiewetenschappen aan de St. Paul’s University Ottawa, in Canada. Al vanaf de 13e eeuw zijn pogingen ondernomen. Het moment valt samen met het uitroepen van het ‘Jaar van het geloof’. De woorden van het pauselijk decreet waarmee zij is heilig verklaard schetsen helaas een zeer traditioneel beeld van gehoorzaamheid en eenvoud en verwijzen naar de grote dogma’s waarmee zij zich bezighield. Over haar visioenen, haar muziek en haar geneeskundige werken wordt niet gerept. De reacties op deze verheffing zijn dan ook divers. Dankbaarheid bij de groepen die zich al jaren inzetten voor een heiligverklaring. De huidige paus heeft – een opmerkelijk detail –  toen hij nog doceerde als professor Ratzinger meegewerkt aan een eerdere poging. Vanaf 1970 werden mystieke ervaringen erkend als grond voor heiligverklaring. Maar Hildegard is geen mystica zoals Theresa van Avila, Catharina van Sienna en Theresia van Lysieux, die daarna tot kerklerares zijn verheven.  Nog een criterium verhinderde langdurig de heiligverklaring, namelijk de eis dat er een gedocumenteerde genezing op haar voorspraak bekend zou moeten zijn. Voor Hildegard is dit criterium losgelaten. 

Irrelevant?
Kritiek is er ook. Waarom niet iemand gekozen die meer ingaat op de vragen van deze tijd? Susan Roll geeft uit de kerkelijke pers een omvangrijke lijst van thema’s aan, waarop het gedachtengoed van Hildegard relevant is. Een greep hieruit. De waardigheid van het vrouwelijk lichaam en de gelijkwaardigheid van vrouwen ten opzichte van mannen. Een holistische visie op de mens en de kosmos, die relevant is voor bewustwording van een gezonde leefstijl en van ecologische vraagstukken. Zij schreef de Ordo Virtutum, wellicht de eerste opera, en kan daarmee anderen inspireren om nieuwe vormen te zoeken, nieuwe uitingen van spiritualiteit. Enkele visioenen zijn te interpreteren als mandala, wat wegen opent naar oosterse vormen van spiritualiteit. 

Feministische theologen omarmen ondanks de kritiek toch de heiligverklaring. Juichend wordt geschreven over haar visioen van de  Caritas/Wijsheid als een vrouwenfiguur, zittend op de lijn tussen aarde en hemel, de goddelijke kracht die alles doordringt. De wijsheid kijkt in de goddelijke geboden en heft haar hand om te onderwijzen. Met enige fantasie kan men in haar ook Hildegard zelf zien, lerend en onderwijzend. De katholieke kerk heeft Hildegard binnengehaald. Zal zij ‘als een Trojaans paard’ de strijd voor gelijke rechten kunnen beïnvloeden?

Niet alleen voor vrouwen
Dr. Annette Esser, theologe en initiatiefneemster van deze conferentie, schetst de visionaire theologie van Hildegard. Zij was geen mystica, zij kwam niet in vervoering. ‘De beelden verschenen voor haar geestesoog. De miniaturen die van haar visioenen zijn gemaakt, zijn een samenvatting van de theologie van haar tijd. Steeds opnieuw spreekt ze daarbij over het goddelijk licht. Ook Maria wordt aangeduid als licht: het ochtendgloren.’ Er zijn geen afbeeldingen van de persoon Maria. In de liederen, die veel natuurbeelden bevatten, is de maagd Maria (virgo) vaak de groene twijg (virga), waaraan Christus als bloem is gaan bloeien, als uiting van de scheppende kracht van God (viriditas). De theologische blik is gericht op de menswording van Christus, geboren uit een vrouw. 

Een bijzonder origineel visioen is de weergave van een theologische visie: de Drie-eenheid van God. Het hangt als een groot mozaïek in de Pfarrkirche in Eibingen, een dorp aan de rijnoever tegenover Bingen, op de plaats waar in vele katholieke kerken een crucifix hangt. Een menselijke figuur, saffierblauw, met biddende handen, duidt Christus aan, omgeven door het gouden vuur van de heilige Geest en daaromheen het zilverkleurige scheppende licht van de Vader.  (afbeelding: Visioen van de drie-eenheid)

‘We moeten een vertaalslag maken. Hoe kunnen we ons moderne wereldbeeld verbinden aan haar visie op heelwording. Hoe begrijpen we haar beelden waar zij vrouwelijke en mannelijke beeldspraak gebruikt. Waar beïnvloedt zij onze spiritualiteit vandaag?’ Deze richting wordt gewezen door Annette Esser. Uit de zaal komen reacties. Iemand noemt dit een theologie van geboorte en wedergeboorte, die aansluit bij een postmoderne wereldvisie. Een ander wijst op de menswording als centraal begrip, dat verwijst naar de kwetsbaarheid van menselijk leven, dat steeds genezing nodig heeft. Theologisch is er nog veel te doordenken. In workshops wordt gesproken over politiek, geneeskunde, literatuur. Het internationale gezelschap vindt elkaar moeiteloos in enkele liederen uit Taizé.

Lied en spiritualiteit 
De liederen van Hildegard zelf zingen, het was voor enkele deelnemers een droom die waarheid werd. Margarida Barbal, één van de vier leden van het Scivias Ensemble uit Barcelona, gespecialiseerd in middeleeuwse muziek, leidde een workshop. Zij nodigde uit om de klank van Hildegards muziek te ervaren, de resonantie in je lichaam en om je hoofd. “De melodie gaat omhoog bij caelestia organa, de hemelse muziekinstrumenten. Zing niet met je stem, zing alleen met je hoofd”  – een lichte, ijle manier van zingen. De zangers werden op toon gehouden door een kleine luit, de citole, en door de klank van een koperen klokkenspel. Mooi leren zingen, in middeleeuwse stijl, is dit nu een vorm van spiritualiteit? ‘Op deze manier gezongen kan religieuze muziek leiden tot een meditatieve trance. Je wordt er – zeg maar – dronken van’, zegt Margarida. Mij trof vooral een spirituele attitude, de houding waarmee je zingt, concreet lijfelijk maar ook figuurlijk. Alle zangers moeten afzien van een individuele prestatie, de groep laat gezamenlijk een klank ontstaan, waaraan ieder bijdraagt, geschoold en ongeschoold. Alle vergissingen werden bij voorbaat vergeven, maar niet die ene: een grote keel opzetten, dat werd gecorrigeerd. Synergie door klank, waarmee je elkaar steunt en versterkt, een mooie metafoor voor samenwerking.

Het lichaam als instrument
Daarbij geeft Hildegard een eigen muzikale mensvisie, zij ziet de mens opgenomen in een wereld van goddelijke klank. Een mens wordt aangeblazen door God. Zij wilde dat haar kloosterzusters haar nieuwe melodieën zouden zingen en dit ervaren. Hun vrouwenlichamen beschreef zij als ‘een open raam, zoals een houten raamwerk met snaren,  waardoor de wind blaast’. Dit maakt vrouwen kwetsbaarder dan mannen, de elementen kunnen hevig te keer gaan en de stemming beïnvloeden. Maar het schept ook mogelijkheden. Haar muziek gebruikt van die snaren veel meer hoogte en diepte dan in die tijd gebruikelijk, zoals Margarida Barbal het uitdrukt: ‘Wow, dit kan ik zingen, dan doe ik het ook!’ Vroom en krachtig. Deze twee bewegingen, aangeblazen worden en en je daarin heel ver laten voeren, lijken typerend voor de spiritualiteit van Hildegard. Aan de ene kant de vrouw die zichzelf noemt ‘een veertje in de wind’, gekweld door ziekte, en tegelijk ook een krachtige profetes, die twee kloosters runt aan beide oevers van de Rijn en daarvoor tweemaal in de week in een bootje de snelstromende rivier oversteekt.

Er was meer muziek in Bingen. Rondom een lezing speelde Marie-Luise Hinrichs pianomuziek op basis van liederen van Hildegard. De vloeiende melodieën, als ‘echo van de kosmos’, komen het moderne oor anders binnen, als nieuwetijds-muziek.

Beeldende kunst
Kunstenaars hielden workshops: beeldhouwen in hout, schilderen in aquarel, olieverf op canvas.
Beeldhouwer Caroline Mackenzie gaf een doorkijkje in haar eigen groeiproces als kunstenaar. Haar christelijke opvoeding en een langdurig verblijf in een Hindu-omgeving in India werken door in de sculpturen die zij maakt. Toen deze vervolgens in een christelijke kerk werden geëxposeerd, ontstond een ingewikkeld interpretatie-proces. Vragen bleven nog liggen, waaronder ook  de relatie met de beelden van Hildegard. We zagen een kunstenaar die net als Hildegard, vanuit een innerlijk proces tot persoonlijke religieuze beelden komt.

Ken de wegen
Het stadje Bingen am Rhein vierde het feest met een ‘Hildegard-Herbst’, vol theater, exposities, kruidenworkshops en concerten. Maar wie heeft daar verder nog iets aan? Een bibliothecaris die geniet van kloosterdetectives en zich ook verbindt aan het klooster van Hildegard. Een psycho-therapeute die zelf visioenen ziet. Een jonge vrouw met een harp die zichzelf de liederen van Hildegard heeft aangeleerd. Die vrouw die niet voor ketter uitgemaakt wil worden, als zij iets in de kerk vertelt over de edelstenen waarover Hildegard schreef. Wie al geboeid was door Hildegard gaat toch wel door op deze weg. Maar de erkenning van Hildegard als kerklerares maakt het wellicht iets eenvoudiger dat zij hun eigen spirituele pad kunnen volgen. 

Van haar klooster op de Rupertsberg zijn alleen nog twee keldergewelven van de kerk over. ‘Een gewijde ruimte’ volgens Dr. Annette Esser, voorzitster van het Scivias Institut für Kunst und Spiritualität. Zij betreurt het dat niet meer is overgebleven van het klooster, dat rond 1900 moest wijken voor een spoorlijn. Nu resteert alleen een bescheiden ruimte, die sinds drie jaar gebruikt wordt door groepen die Hildegards spirituele erfenis naar deze tijd willen brengen. Er zijn cursussen, lezingen en avondmeditaties. Wat zij zelf wil is een internationaal netwerk scheppen van docenten en leergierigen die zich samen in deze erfenis verdiepen, theologisch, kunstzinnig en spiritueel. Wat wij van Hildegard kunnen ontdekken is te vinden in het bouwwerk van woorden, beelden en muziek dat zij ons heeft nagelaten. In die zin is de kelder een goede plaats om te beginnen: ‘Veel grondwerk moet nog gedaan worden.’

Corrie Terlouw is theoloog en psycholoog, zie nl.linkedin.com. Zij werkt als predikant in Boxtel en is docent  Kerk en Kunst bij de cursus Theologische Vorming TVG in Eindhoven.

Informatie: www.scivias-institut.de, www.rupertsberg.de, www.hildegardvanbingen.nl, Scivias, Ken de wegen deel 1, drs. M. Kock-Rademakers, via shopmybook.com

Claudia Pietryga
Claudia deed zowel een sociaal-agogische als journalistieke opleiding en is alweer bijna tien jaar freelance journalist. Ze schrijft het liefste over maatschappelijke onderwerpen en publiceerde onder meer stukken in de Flair, Hallo Jumbo, Spits, Het Parool, diverse blogs, lokale bladen en uiteenlopende (online) media voor met name ondernemers.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *