Het al is in de mens

Alles is toch één en met elkaar verbonden? Het is een gedachte die Joost Ritman, oprichter van de Ritman Bibliotheek, als zestienjarige op zijn fiets had. Dochter Esther Ritman vertelt tijdens het Zinweb Café over hoe deze gedachte is uitgegroeid tot een omvangrijke verzameling aan werken. Bovendien vertelt ze over verschillende figuren uit de esoterische traditie, zoals Hermes Trismegistus, en over de rol die beeld in deze traditie speelt.

Bibliotheca Filosofica Hermetica

De Bibliotheca Philosophica Hermetica, ook wel de Ritman Library genoemd, is al in 1957 in gesticht door Joost Ritman, wat begon met een persoonlijke ervaring van hem “op weg naar school op z’n fietsje op de Prinsengracht” waar hij het inzicht kreeg dat “alles toch één is en alles is toch verbonden”. Hij kreeg daarna van zijn moeder een boekje van Jacob Böhme, een Duitse mysticus die in de zestiende en zeventiende eeuw schreef en door zijn controversiële opvattingen in de problemen kwam. Dat boek maakte indruk op Ritman, en vanaf dat moment is hij gaan verzamelen.

Wat ooit begon als een persoonlijke collectie is inmiddels uitgegroeid tot een omvangrijke bibliotheek met meer dan dertigduizend boeken en bovendien een mondiaal centrum voor mensen die in de westerse esoterie geïnteresseerd zijn. Er zijn inmiddels ook een onderzoeksinstituut en een uitgeverij aan gekoppeld. De bibliotheek zal overigens verhuizen naar het Huis met de Hoofden, een mooi en centraal gelegen grachtenpand in Amsterdam, waar ook deze avond gehouden wordt.

Ritman_Library

Indruk van slechts een klein deel van de bibliotheek

Westerse Esoterie

Esther Ritman neemt de aanwezigen mee op een korte tour langs de westerse esoterie zoals die in de bibliotheek een plek krijgt. Het is een lange traditie van religieuze en spirituele stromingen die niet in de mainstream van het christendom in het westen passen, maar er soms wel mee verwant zijn. De stromingen zijn zeer divers. Dat blijkt wel uit enkele voorbeelden die Ritman noemt uit de esoterische tradities: alchemie, antroposofie, kabbala, manicheïsme, rozenkruisers, theosofie en vrijmetselaren.

Toch zijn er wel elementen die telkens lijken terug te komen, zoals het idee van gnosis, “kennis van God die niet geleerd kan worden”. Een centrale figuur door het hele verhaal van de westerse esoterie heen is ook Hermes Trismegistus, ook wel “Hermes Driewerf Groot” genoemd. Hij zou hebben gesteld: “Wie met zijn geest over zichzelf nadenkt, kent zichzelf, kent het al, het al is in de mens”. Ritman licht dit zelf toe: “De hermetische filosofie gaat altijd over de relatie God, cosmos en mens”.

In de tijd van de rennaisancewerden de werken die aan Hermes Trismegistus werden toegeschreven herontdekt en meteen vertaald, omdat men dacht dat het hier ging om een tijdgenoot van Mozes, die een oudere bron van wijsheid dan de Bijbel vertegenwoordigde. De mozaïek op de vloer van de Kathedraal van Siena getuigt van de populariteit die de vertaling in deze tijd genoot.

hermes

De kracht van beeld

Ritman vertelt dat beeld een centrale plek in de westerse esoterie kent. Afbeeldingen waren vaak bedoeld als bron van kennis, en niet enkel ter ondersteuning van een tekst die kennis moest overbrengen. Een verhaal dat dit kan illustreren is dat van de Rozenkruisers, wat in de huidige tentoonstelling Goddelijke Wijsheid – Goddelijke Natuur in de bibliotheek centraal staat.

Het verhaal begint in Tubingen in de vroege zeventiende eeuw. Daar was een kring van wetenschappers en geleerden met een indrukwekkende bibliotheek “waarin invloeden vanuit de mystiek, de alchemie, de hermetica, de kabbalah en de magie” en zelfs Sufisme – de mystieke stroming van de islam – uit Marokko in samenkomen. Deze samenkomst van kennis lag aan de basis van het manifest van de Rozenkruisers voort, de Fama Fraternitatis.

fama

Het werk werd toegeschreven aan de fictieve figuur Christian Rosenkreuz, die in 1407 de orde van de Rozenkruisers zou hebben gesticht. Een belangrijke stelling was: “De samenleving is ernstig ziek. Wijsbegeerte en geneeskunde lopen op hun laatste benen. Het is tijd voor een innerlijke reformatie.” De nadruk lag daarbij weer sterk op de samenhang tussen mens, God en cosmos, die als “sleutel voor de genezing” van de mens werd voorgesteld.

Later is er een poging gedaan om de stellingen van de Rozenkruisers inzichtelijk te maken aan de hand van een afbeelding door Daniel Mögling. Mögling deed dit omdat hij bang was dat het project van hervorming “in de kiem gesmoord” zou worden, omdat de reactie op de stellingen in een tijd van geweld snel met geweld werden bestreden. Möglin hoopte dat de bedoeling van de Rozekruisers onmiddelijk duidelijk zou worden aan de hand van zijn afbeelding – iets dat ons nu, onbekend met zijn symbolische taal, zwaar valt.

mögling

Een mooie laatste afbeelding die ook zeer tot de verbeelding spreekt die Ritman uitlicht is die van Robert Fludd, een paracelsistische arts uit de zestiende en zeventiende eeuw. Deze afbeelding laat “de menselijke geest” zien en hoe de verschillende sferen – wederom: mens, God en cosmos – volgens hem samen komen in het menselijke brein.

fludd

Lees meer op de site van de Ritman Bibliotheek

Lucas van Heerikhuizen
Lucas van Heerikhuizen is afgestudeerd als master in de godsdienstwetenschappen. Momenteel is hij werkzaam als webdeveloper en WordPress docent. Tevens is hij actief als redacteur voor Zinweb.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *