Gedenken

Van oudsher gedenken katholieken de doden op 2 november, Allerzielen. Protestanten deden het vroeger op Oud Jaar, tegenwoordig steeds vaker op de laatste zondag van het kerkelijke jaar. Sinds kort is deze gewoonte de doden te gedenken rond Allerzielen overgenomen door begraafplaatsen en crematoria. In al dan niet religieus of kunstzinnig getinte bijeenkomsten krijgen mensen de gelegenheid hun doden te gedenken. Het tijdstip is niet toevallig: met de komst van de winter treedt men een donkere periode in. De cirkel van de natuur is rond. Doden herdenken hoort daarbij.

De aandacht rond dood en rouw en de rituelen die daarbij passen is opvallend. Uitgeverij Meinema/Boekencentrum publiceert deze herfst niet minder dan vijf boeken erover en de IKON wijdt een uitzending van LUX (zondag 28 oktober, 19.10 uur, Ned 2) eraan*. Feit is dat het gedenken van de doden razend snel seculariseert. Met de manifestatie Allerzielen Alom bieden vijf Noord-Hollandse begraafplaatsen nabestaanden de mogelijkheid om, met behulp van kunstenaars, hun doden op passende wijze te gedenken.

De Stichting Requiem Lochem organiseert elk jaar rond Allerzielen een concert door Cappella Amsterdam met requiem-muziek, beeldende kunst en poëzie. Men streeft er een traditie van te maken, vergelijkbaar met de uitvoeringen van de Matthäuspassion in de Goede Week. Deze hausse aan particuliere initiatieven rond het gedenken van de doden is geen hype. De ontwikkeling was al gaande maar is nu in een stroomversnelling geraakt. De vraag is waarom. Zou het kunnen zijn dat het traditionele geloof in een hiernamaals, waar mensen hun dierbaren in levenden lijve weer konden ontmoeten, zodanig afgezwakt is dat de achterblijvers van nu vooral behoefte hebben aan een nauwere omgang met hun geliefde overledenen?

Verdwenen is het geloof in het hiernamaals allerminst maar het heeft andere vormen gekregen. Men gaat terug naar ‘de oerkracht’, naar het ‘zijn’, ‘het leven zelf’. Persoonlijke ontmoetingen zijn daar niet te verwachten. Het holisme biedt geen persoonlijke weerzien. Mensen krijgen dan de behoefte om de doden te gedenken ‘als waren ze nog levend’. Men spreekt tegen de doden bij begrafenissen, men komt gezamenlijk bij het graf herinneringen ophalen, eten of musiceren, men plaats de urn in huis of in de tuin.

Het hiernamaals is op aarde gedaald, de handelingen rond de dood zijn gedemocratiseerd. De snelheid waarmee dit geschiedt is verbluffend. Het gros van de kinderen die nu hun ouders kerkelijk begraven en herdenken, behoort zelf niet meer tot een kerkgenootschap. Ze vragen de pastoor of de dominee uit respect voor hun ouders. Maar bij het gedenken van die overleden ouders zal geen kerk meer aan te pas komen. Men zal kiezen voor andere vormen. En bij het eigen overlijden zal dat niet anders zijn. Als de geseculariseerde vormen van Allerzielen gemeengoed worden, zal dit uiteindelijk nog grotere consequenties hebben voor de kerken dan afvalligheid.

* dit artikel is eerder op 2 november 2010 op Zinweb verschenen

Christiane Berkvens - Stevelinck
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *