Pensées van Blaise Pascal

Filosofie van Pascal – De mens als een denkend riet

“De mens als een denkend riet” en “het hart dat zijn redenen heeft” – velen kennen deze quotes van Blaise Pascal (1623-1662) wel. Maar de Pensées waaruit deze afkomstig zijn, worden niet veel meer gelezen. Ten onrechte, want Pascal was een geniaal mens en begenadigd schrijver.

Op jeugdige leeftijd schreef Pascal al verhandelingen over geluid en over de kegelsneden, en hij leverde belangrijke bijdragen aan de ontwikkeling van de kansrekening en de integraal- en differentiaalrekening. Maar in de loop van zijn leven werd hij zich steeds meer bewust van de ijdelheid en ontoereikendheid van de natuurwetenschappen.

Religieuze bekering

In de nacht van 23 november 1654 overkwam hem een extatische ervaring, die de betekenis van een religieuze bekering voor hem had. In zijn beroemde Mémorial doet hij daarvan verslag op een stukje perkament, dat hij innaaide in de voering van zijn jas en tot zijn dood met zich meedroeg. Hij verdiepte zich na die ervaring meer dan voorheen in de filosofie en theologie, en in de studie van de mens.

Pascal kwam tot het inzicht dat er verschillende benaderingen van de werkelijkheid mogelijk zijn, benaderingen die veel later in de wetenschapsfilosofie zouden worden benoemd als erklären en verstehen.

“Om je dichter bij het wezen van de mens te brengen is een esprit de finesse, een geest van fijngevoeligheid nodig.”

Om het modern te zeggen: ‘Wij zijn ons brein’ is een benadering van de mens vanuit, zoals Pascal het noemde, de esprit de géometrie (verklaren), maar die vervreemdt je eerder van de mens dan dat het je dichter bij het wezen van de mens brengt (begrijpen). Daar is een andere benadering voor nodig, een esprit de finesse, een geest van fijngevoeligheid, die bijvoorbeeld ook oog heeft voor de zingevende dimensie in het menselijk bestaan. Pascal vat die dimensie zelf als volgt samen:

Als ik besef hoe blind en ellendig de mens is wanneer ik heel het zwijgende heelal aanschouw en zie hoe de mens zonder inzicht als een verdoolde in deze uithoek van het universum aan zichzelf is overgelaten, zonder te weten wie hem daar heeft neergezet, wat hij er komt doen, wat er van hem zal worden als hij sterft, zonder in staat te zijn ook maar iets te weten, dan bevangt me een gevoel van ontzetting, zoals iemand die men in zijn slaap naar een afschrikwekkend en onbewoond eiland heeft vervoerd en die wakker wordt zonder ergens van af te weten en zonder een mogelijkheid om daar weg te komen En dat verbaast mij, dat men niet vertwijfeld raakt door zo’n ellendige toestand.

Bron: Pensées

Dit is een fragment uit een collectie schrijfsels die na Pascals dood werd gevonden, de beroemde Pensées. De collectie was nauwelijks geordend, en bevat de eerste formuleringen voor wat uiteindelijk een verdediging van de christelijke godsdienst had moeten worden. Een lopend betoog kan het niet genoemd worden, en het is zeker ook geen traditionele apologie van het christendom.

Vreeswekkende eeuwigheid

Pascal gaat uit van zijn verwondering dat er religieus indifferente mensen zijn, want ‘niets is voor de mens zo belangrijk als zijn toestand; niets is voor hem vreeswekkender dan de eeuwigheid. Daarom is het volstrekt niet natuurlijk als er mensen blijken te zijn voor wie het niet uitmaakt of hun bestaan verloren gaat en zij het gevaar lopen een eeuwigheid te zullen lijden’.

Het bestaan gáát immers verloren, alles is ten dode opgeschreven en gaat op in vergetelheid, en daarom vindt Pascal het belangrijk ‘erop te wijzen hoezeer die mensen het mis hebben die leven zonder er belang in te stellen de waarheid te weten te komen over iets dat zo belangrijk voor hen is en hun zo onmiddellijk aangaat’.

Nietigheid van het bestaan

Pascals benadering lijkt enigszins op het twijfelexperiment van zijn tijdgenoot Descartes, die alles wat we denken te weten betwijfelde om zo tot een onbetwijfelbaar fundament voor de menselijke kennis te komen. Zo is bij Pascal de nietigheid van het bestaan het uitgangspunt; pas als we de wereld eerst zonder God denken, komt er ruimte voor een nieuw fundament, dat Pascal in het christendom vindt. Dit betekent echter niet dat het christelijk geloof uiteindelijk een troostgeloof is.

De kern van de religieuze ervaring is bij Pascal een gevoel van ontzetting en vertwijfeling omtrent dit bestaan, een besef van een schrijnende wond, een wond die de vraag met zich meebrengt: hoe sta je tegenover de eeuwigheid?

Auteur: Erik Heijerman

Ben je nieuwsgierig naar de Pensées van Blaise Pascal? In een viertal avonden (9 en 16 februari en 1 en 8 maart 2016_  lezen en bespreken Erik Heijerman en ds. Christiane Karrer een selectie uit deze nog altijd actuele aantekeningen van Pascal. Plaats: Utrecht. Kijk voor meer informatie op de evenementenpagina.

Bestel de Pensées van Blaise Pascal via Bol.com.

 

Zinweb Redactie
De redactie van Zinweb bestaat uit een team van bevlogen jonge journalisten. De redactie publiceert eigen artikelen of plaatst gastartikelen van experts. Raadpleeg de contactpagina voor een overzicht.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *