Film: Ex Machina (en Alice)

In het licht van de onlangs verschenen documentaire Ik ben Alice, wellicht een goede gelegenheid om de fictieve film Ex Machina, over artificiële intelligentie, onder de loep te nemen. Misschien met Alice nog op schoot.

Overtuigend als mens

In de film Ex Machina wordt een jonge man, Caleb, gevraagd om een experiment uit te voeren. Zijn baas, CEO van het fictieve bedrijf Blue Book, wat een soort mix tussen Google en Facebook moet voorstellen, heeft een robot gebouwd die sterk op een mens lijkt (iets specifieker: die op een vrouw lijkt). De maker wil weten of Caleb gelooft dat zij menselijk is. Hij wil dat Caleb de Turing Test uitvoert, die dit moet uitwijzen. Een kleine twist in de test: Caleb weet al dat zij geen mens is. Dat is ook duidelijk te zien in de film, door het doorzichtige torso van de robot. Maar dan wordt de vraag des te interessanter: dicht hij haar menselijke kwaliteiten toe?

alice

 

Ava’s lieve kleine “zusje” Alice (bron: NCRV 2doc)

Hier al een korte vergelijking met de robot Alice uit Ik ben Alice, een documentaire over een robot-pop als thuishulp. Er is eigenlijk in werkelijkheid met Alice aan de hand wat er in de fictieve film wordt onderzocht. Mensen bij wie Alice op bezoek gaat (of, op bezoek wordt gebracht) weten dat ze niet echt is, maar lijkt het niet uit te maken. Ze gaan op in het gezelschap van Alice. Wellicht gedreven tot een suspension of disbelief door eenzaamheid.  In de film gaat het een beetje een andere kant op, waar Caleb op een gegeven moment gedreven wordt door – hoe kan het ook anders in een film – de liefde.

Ava en een gelegenheidsgod

De symboliek in de film zit overal. Het thema is dan ook zo beladen dat het waarschijnlijk zelfs zit op plekken waar dat niet de bedoeling is. De naam die de robot in de film heeft alleen al, Ava, doet meteen Bijbelse belletjes rinkelen. Als zij inderdaad de eerst gemaakte robot is, hoe moeten we haar dan zien in het scheppingsverhaal? Allereerst: van Adam lijkt geen sprake. Er is slechts nog een vrouw gemaakt. Dat zij vrouwelijk is wordt overigens ook besproken in de film. Waarom zou haar schepper dat hebben gedaan? Kan intelligentie wel bestaan zonder sekse? Een vraag waar Jean-François Lyotard zich ook al mee bezig hield, onderzocht in een recensie van de naburige film Her.

De vraag welke uitspraak de film over de rol van vrouwen doet is moeilijk te beantwoorden. Uiteindelijk is het de maker, als geen God dan toch op z’n minst een gelegenheidsgod, die door twee vrouwen die hij zelf gemaakt heeft vermoord wordt. Met een mes, erg klassiek. Wat moeten wij daar van denken? Is het een manier om het emancipatoire vuur aan te wakkeren? Is het – een beetje naar Freud’s idee van religie – de moord die de groep begaat die nodig is om het stammenhoofd van diens macht te beroven, waarna trots en berouw volgen, uiteindelijk culminerend in religie? Worden vrouwen ook juist als hyperintelligent, superieur aan de man voorgesteld, of juist als dier dat de man kan vormgeven voor diens plezier en kan opsluiten in een glazen kooi?

De mens: een waardeloze romantische sadist

Om de schepper te kunnen doden hebben de robots nog wel hulp nodig van een mens, in dit geval Caleb, de jongen van buiten die de Turing test moet komen uitvoeren. Die hebben ze voor hun karretje gespannen. Ook hier weer: verraadt dat intelligente, of presenteert dat een seksistisch idee van de vrouw als sluw? Is het een manier om het idee van artificiële intelligentie een wat seksistisch beeld van vrouwelijkheid toe te dichten? Of het nu wel of niet over vrouwen gaat, macht speelt in de film wel duidelijk een rol. De robots zijn duidelijk slimmer maar worden gevangen gehouden.

Het gaat dus duidelijk om machtsmisbruik en een dominante groep die een superieure groep toch gevangen weet te houden. De mensen worden ook niet al te rooskleurig afgebeeld: de schepper in het verhaal, de gelegenheidsgod, is roekeloos, sadistisch, losbandig en een alcoholicus. Hij heeft ook sleutels voor elke deur en houdt alles en iedereen in de gaten met camera’s. Een beetje een paranoïde type dus, die uiteindelijk toch de controle en de macht verliest. Aan de andere kant hebben we ook nog Caleb, de irrationele, goedgelovige en impulsieve romanticus. Ziedaar de mens?

De robot als een bedreiging

Of het nu gaat om de rol van vrouwen of niet, robots worden wel duidelijk als een dreiging neergezet: slimmer dan de mens, maar ook meedogenlozer. Koel en berekenend. De hoofdrolspeelster Alicia Vikander beweegt vaak haar hoofd als een poes, ook weer gelijkend op hoe veel mensen vóór haar de rol van artificieel intelligente robot hebben vertaald. Waarom zou dat toch zijn? Is de poes een symbool dat ons mensen bekend is als een wezen dat ons wil begrijpen en ons soms nadoet maar ons toch niet weet te doorgronden? De wat vreemde trekjes kunnen afstand symboliseren: ze lijken op ons, maar ze zijn toch wel anders, vergeet dat niet.

De moraal van de film zou kunnen zijn: probeer geen God te spelen, want het kost je uiteindelijk je leven. De moraal kan net zo goed zijn: robots en artificiële intelligentie vormen een bedreiging. Uiteindelijk bouwt de mens iets dat slimmer en sterker is dan zichzelf en wie kan er dan met zekerheid zeggen wat die superieure levensvorm met ons zal doen? Is het spelen met vuur om zo iets te maken? Hebben we bovendien een keus? Is het risico het waard?

Het is wel interessant om Ava zo tekeer te zien gaan, als een gewetenloze, sluwe psychopathologische machine, de oudere, slimmere en slechtere fictieve zuster van de lieve, onschuldige en nog wat sullige Alice. Van Alice gaat weinig dreiging uit. Er is veel verbeeldingskracht voor nodig om die dreiging gestalte te geven. Toch is het nu al de vraag: is zo’n angst gerechtvaardigd?

Bekijk de trailer van de film Ex Machina hieronder:

 

Lucas van Heerikhuizen
Lucas van Heerikhuizen is afgestudeerd als master in de godsdienstwetenschappen. Momenteel is hij werkzaam als webdeveloper en WordPress docent. Tevens is hij actief als redacteur voor Zinweb.
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *