Erfenis Europa (9) – Idealisme

De joodse traditie kent de gewoonte een geestelijk testament op te stellen, waarin iemand kenbaar maakt wat hij of zij belangrijk vindt om aan de volgende generaties door te geven. Een prachtige traditie. Welke legaten zijn de moeite waard om in dat testament opgenomen te worden? Christiane Berkvens-Stevelinck, em. hoogleraar Europese cultuur aan de Radbouduniversiteit Nijmegen, schreef er een boek over: Erfenis Europa. Toekomst van een stervende zwaan (Skandalon 2012).

Laten wij zeggen wat wij hopen en doen wat wij kunnen.
Koningin Beatrix, kersttoespraak 2011.

Bang zijn om voor idealist te worden uitgemaakt, is uit de tijd. Toen ik in Leiden op de middag voor Kerst de kerk probeerde te bereiken, kwam ik nauwelijks door de massa mensen heen. Ze wilden er allemaal bij zijn op deze laatste dag van het Glazen Huis. Jong en oud, ouders met kinderen, tieners, bekende Nederlanders, allen liepen door elkaar in opperbeste stemming. Meer dan acht miljoen euro werd opgehaald om moeders in oorlogsgebieden te helpen. De hele week bedachten scholen, studentenverenigingen en allerlei groepen mensen projecten om geld in te zamelen. De stad zinderde van eensgezindheid. Het was voor de achtste keer dat het Glazen Huis ergens neerstreek. In Vlaanderen waren ze aan de zevende editie en hadden besloten dat het de laatste keer zou zijn. Zeven miljoen kregen ze binnen (het laatste miljoen gebracht door Elio di Rupo in persoon, met rode strik en al, en plotseling vond niemand zijn Nederlands meer ontoereikend). Het jonge publiek eiste dat er volgend jaar een nieuw Vlaams Glazen Huis zou komen. En zo zal het geschieden, in die dagen…

Toen koningin Beatrix in haar kersttoespraak het idealisme en de betrokkenheid van jongeren roemde, doelde ze onder andere op het Glazen Huis. In mijn nalatenschap hoort een flinke portie idealisme. De uitwerkingsvormen zullen zeker veranderen,want elke generatie kent haar eigen vormen van idealisme. Maar die komen ook weer niet uit de lucht vallen: ze hebben doorgaans oude papieren. Idealisme is, net als de liefde, een kameleon.

De fabel van de bijen 
Niemand verwoordde deze waarschuwing beter dan Bernard de Mandeville, in zijn Fabel der bijen (1705, laatste Nederlandse editie Lemniscaat 2008). Deze Nederlandse arts en filosoof hield er ongewone standpunten op na. Centraal stond in zijn filosofie het ideaal van het vrije denken, van de individuele vrijheid om te handelen naar eigen dunk. Alleen door absolute vrijheid kon een samenleving sterk en welvarend zijn. Hij schreef er een satire over. De Fabel of the bees werd binnen de kortste keren in heel Europa bekend en ontketende felle reacties. De fabel vertelt het wel en wee van een rijke bijenkorf die verdacht veel lijkt op het land waar de Mandeville zich gevestigd had: Engeland. Het volk wordt geregeerd door dubieuze politici en de economie bepaald door frauduleuze zakenlui. De rijken denken alleen aan rijker worden, degenen die een ambt bekleden aan hun profijt, de militairen willen steeds meer macht om mogelijke vijanden angst in te boezemen, de corruptie viert hoogtij. De enige drijfveer van alle bijen is het eigenbelang. Resultaat: de bijenkorf is rijk, machtig en goed georganiseerd. Iedereen kent er zijn plaats. Maar op zekere  dag begint het gemor. Sommige bijen willen de onderlinge ongelijkheid en het onrecht aan de kaak stellen. Ze eisen transparantie en rechtschapenheid. De eerste versie van de fabel heette: De morrende korf of Eerlijk geworden schurken. De bijen verzoeken de goden om hen te helpen een eerlijke bijensamenleving te ontwikkelen. Weg corruptie en oneerlijkheid, weg eigenbelang en egoïsme, welkom deugden! Het resultaat valt bitter tegen. De bijenkorf, deugdzaam geworden, valt ten prooi aan de diepste ellende. De rijken verkiezen een eenvoudig leven boven de luxe, de huizenmarkt stort in, de kunsten worden afgeknepen, er wordt haast geen geld meer uitgegeven. De artsen gaan werken zoals het hoort en plotseling heeft de korf er drie keer minder van nodig. De rechters kunnen niemand meer straffen en de gevangenissen verdwijnen. Duizenden bijen komen zonder werk te zitten. Tot overmaat van ramp zijn de militairen niet meer in staat de korf te verdedigen. Armoede en bezetting nemen de plaats in van welvaart en vrijheid. Tel uit je winst. 

En de Mandeville concludeert: de deugd heeft nooit een welvarende natie voortgebracht. Het eigenbelang wel, mits het beteugeld wordt door een sterke overheid die de scherpe kantjes van de hebzucht wegschaaft.

De fabel van de bijen werd later dankbaar aangewend om de liberale idealen van de vrije markt kracht bij te zetten. Grote economen zoals Adam Smith en John Stuart Mill lieten zich door Mandeville inspireren. En ook zij zagen in dat ongeacht het ideaal, excessen beteugeld moeten worden.

Opgeven is geen optie
Met dit motto begon in 2006 vanuit Nederland een sportevenement dat uitgroeide tot een waar fenomeen. Duizenden fietsers beklimmen zesmaal achtereen de Alpe d’Huez, de meest beroemde bergetappe van de Tour de France. Voor een goed doel: de bestrijding van kanker. Voor de gelegenheid werd de berg omgedoopt in Alpe d’HuZes, waarbij Zes staat voor het zes keer beklimmen van de berg. Deelnemers worden gesponsord door het thuisfront, bedrijven en instellingen en de opbrengst (20 miljoen euro in 2011) komt volledig ten goede aan het wetenschappelijk kankeronderzoek. Maar Alpe d’HuZes is meer dan een sponsorloop. Het is een typische vorm van hedendaags idealisme. De motivatie van de deelnemers is veelzijdig. Mensen wagen de klim ter nagedachtenis van overleden vrienden en geliefden, als dank voor het overwinnen van de ziekte, maar vooral als steun voor mensen die door de ziekte zijn getroffen. De hoop is dat, dankzij verder onderzoek, kanker een chronische aandoening wordt in plaats van een dodelijke ziekte, zodat kankerpatiënten de mogelijkheid krijgen goed, gelukkig en gezond te leven met kanker. Onbaatzuchtigheid dus. Maar ook zelfverwezenlijking. Alpe d’HuZes is gegrondvest op de absolute overtuiging dat je de grootst mogelijke voldoening bereikt als je je met hart en ziel inzet voor een ander. Men spreekt, in haast extatische termen, van een ervaring van ultiem geluk daar op die berg, het geluk dat ontstaat door het beste van jezelf te geven voor anderen.

Hedendaagse idealisme in optima forma, in een originele mengeling van sport, persoonlijke betrokkenheid en gerichtheid op anderen.

Christiane Berkvens - Stevelinck
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *