Erfenis Europa (8) – Vrijheid

De joodse traditie kent de gewoonte een geestelijk testament op te stellen, waarin iemand kenbaar maakt wat hij of zij belangrijk vindt om aan de volgende generaties door te geven. Een prachtige traditie. Welke legaten zijn de moeite waard om in dat testament opgenomen te worden? Christiane Berkvens-Stevelinck, em. hoogleraar Europese cultuur aan de Radbouduniversiteit Nijmegen, schreef er een boek over: Erfenis Europa. Toekomst van een stervende zwaan (Skandalon 2012).

Vrijheid betekent verantwoordelijkheid, daarom zien de meeste mensen ertegen op.
George Bernard Shaw

Vrijheid, geliefde vrijheid. Met deze gevleugelde woorden uit de Marseillaise zingt menig revolutionair, waar ook ter wereld, zijn verlangen om zich te bevrijden van willekeur. De tien eerste noten van het lied zijn al genoeg om iedereen aan het zingen te krijgen: Allons enfants de la patrie. En dat sinds de gedenkwaardige nacht van 25 april 1792. Dankzij de Oostenrijkse schrijver Stefan Zweig weten we hoe het revolutionaire vrijheidslied op de wereld kwam. Het is een opmerkelijk verhaal. (Sternstunden der Menscheit, Leipzig 1927, Les Très Riches Heures de l’Humanité, Le Génie d’une nuit. Poche, 2011, p. 109).

Na veel aarzelen heeft Frankrijk besloten de oorlog te verklaren aan Pruisen en Oostenrijk. In de grensstad Straatsburg loopt het volk enthousiast te hoop: het wordt hoog tijd om de vijanden van de vrijheid te lijf te gaan! De burgemeester van Straatsburg vraagt een jonge officier, die toevallig ook dicht en componeert, een mars te schrijven voor de legereenheden die de volgende dag in de richting van de Rijn vertrekken. De jonge Rouget de l’Isle is geen begenadigde dichter en zijn composities zijn geen meesterwerken, maar het enthousiasme van het moment zweept hem op tot ongekende hoogte. Hij verzamelt de leuzen die hij op straat hoort en weet die, in één nacht, op een meeslepende melodie te zetten. De volgende dag neemt de burgemeester plaats achter zijn piano en met zijn prachtige tenorstem brengt hij voor het eerst het lied ten gehore. Op dit schilderij van Pils zingt de componist het zelf, maar dat klopt dus niet. Straatsburgers zijn dol enthousiast en het lied wordt door de lokale soldaten geadopteerd. Twee maanden later, in Marseille, maken zeshonderd jonge revolutionairen zich op om naar Parijs af te reizen. De oorlog verloopt moeizaam en ze willen koste wat het kost meehelpen de vrijheid te verdedigen. Bij het afscheidsfestijn staat een zekere Mireur op. Men verwacht een opzwepende redevoering. Maar hij zegt niets. Hij zingt. Hij zingt het lied van Rouget de L’Isle. Allons enfants… En binnen de kortste keren kent iedereen het refrein, en dan alle coupletten: liberté, liberté chérie. De jonge soldaten uit Marseille zingen het als zij Parijs binnenkomen, de Franse drukkers drukken het op eigen kosten en geven het als titel: La Marseillaise. Maar zij verzuimen de componist erbij te vermelden. Rouget de L’Isle kreeg pas veel later de roem die hem toekwam. Sterker nog: hij eindigde bijna onder de guillotine als vijand van de revolutie… Maar hij revancheerde zich postuum: zijn as werd in 1915 overgebracht naar de Parijse Dôme des Invalides, de nationale begraafplaats van Frankrijk.

De Marseillaise ging de wereld rond. Met de Internationale is het een van de bekendste revolutionaire melodieën van de wereldgeschiedenis.

Het koor van het Franse leger zette een versie van de Marseillaise op youtube. Onder de vrijheidshymne defileren beelden van oorlogsgevechten waarin de Fransen een rol speelden tussen 1792 en 1980. Tweehonderd jaar Marseillaise…

Die Gedanken sind frei
En wederom is het de Duitse cultuur die uitdrukking geeft aan een onwrikbaar feit: denken staat vrij: Die Gedanken sind frei.

Luister op www.erfeniseuropa.nl, hoofdstuk 7

Dit populaire Duits liedje heeft een lange geschiedenis. De oorsprong van tekst en melodie is in nevelen gehuld. Vermoedelijk gaan ze terug tot de dertiende eeuw en werden ze in de loop der eeuwen telkens aangewend om steeds in een ander kader dezelfde boodschap van innerlijke vrijheid te verspreiden. Grote bekendheid kreeg het als studenten verzetslied rond 1870, in de tijd van Bismarck. Vijftig jaar later werd Die Gedanken sind frei geadopteerd door het Duits verzet tegen Hitler. Het lied werd door de nazi’s verboden want het loog er niet om: 

Die Gedanken sind frei,
Wer kann sie erraten,
Sie fliehen vorbei,
Wie nächtliche Schatten.
Kein Mensch kann sie wissen,
Kein Jäger erschießen
Mit Pulver und Blei.
Die Gedanken sind frei!

Vrij, berijmd vertaald in het Nederlands

De gedachten zijn vrij,
Wie kan ze beletten?
Ze ijlen voorbij naar eigene wetten.
Geen mens kan ze raden,
Of grijpen of schaden.
Hoe sterk hij ook zij,
De gedachten zijn vrij!

Hoe een melodie alleen al mensen kracht kan geven, bewijst het verhaal van de Duitse studente Sophie Scholl. Samen met haar broer Hans was ze lid van Die Weisse Rose, een studenten verzetsgroep tegen de nazi’s. Hun vader werd door de Gestapo gevangengenomen. Op de stoep van de gevangenis, onder de cel waar hij gevangen zat, waagde ze het om op haar fluit de verboden melodie van Die Gedanke sind frei te spelen. Geen twijfel dat haar vader, in zijn cel, het derde couplet van het lied automatisch invulde:

Und sperrt man mich ein
In finsteren Kerker,
Ich spotte der Pein
Und menschlicher Werke.
Denn meine Gedanken
Zerreißen die Schranken
Und Mauern entzwei,
Die Gedanken sind frei!

En als men mij sluit
In donkere kerker,
Dan lach ik ze uit,
Mijn Geest is toch sterker.
Hij breekt onverdroten
De grendels en sloten
En werpt ze terzij,

De gedachten zijn vrij!

Sophie Scholl, haar broer en veel andere studenten bekochten hun moed met de dood. Zij werd op 23 februari 1943 in Berlijn geguillotineerd, drieëntwintig jaar oud. Haar leven, dat meermalen werd verfilmd, bleek een grote hulp om de rest van Europa te laten inzien dat er zoiets als een Duits verzet tegen Hitler bestond. Sophie Scholl – Die letzte Tagen, een film van Marc Rothemund die in 2005 de Zilveren Beer ontving, de hoogste Duitse filmprijs, behoort tot de laatste lichting van Duitse films waarin het Duitse oorlogstrauma in alle oprechtheid wordt behandeld (DVD 2006). Ook hier geldt: Die Gedanken sind frei. En dat horen ze te zijn en te blijven.

Christiane Berkvens - Stevelinck
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *