Erfenis Europa (6) – Tolerantie

De joodse traditie kent de gewoonte een geestelijk testament op te stellen, waarin iemand kenbaar maakt wat hij of zij belangrijk vindt om aan de volgende generaties door te geven. Een prachtige traditie. Welke legaten zijn de moeite waard om in dat testament opgenomen te worden? Christiane Berkvens-Stevelinck, em. hoogleraar Europese cultuur aan de Radbouduniversiteit Nijmegen, schreef er een boek over: Erfenis Europa. Toekomst van een stervende zwaan (Skandalon 2012).

‘Au cours des siècles, l’histoire des peuples n’est qu’une leçon de mutuelle tolérance’
‘In de loop der eeuwen is de geschiedenis der volkeren slechts een les in onderlinge tolerantie.’
Emile Zola

Eb en vloed
Net als de zee kent de tolerante eb en vloed. Net als bij de fasen van de maan zijn er tijden dat het licht van de tolerantie volop en helder verschijnt, en tijden dat het licht verduisterd is.

Een tolerant iemand verdraagt bij de ander standpunten of handelingen die de zijne niet zijn. Tolerantie raakt aan iets wat je zelf niet prettig vindt. Het kan zelfs aan je persoonlijk fundament tornen. Iemand denkt, handelt of leeft volstrekt anders dan jij, en dat wordt die persoon toegestaan, het wordt gedoogd. Tolerantie heeft twee betekenissen die elkaar regelmatig afwisselen. Bij negatieve tolerantie verdraagt men afwijkend gedrag omdat men niet anders kan of niet anders wil. Bij positieve tolerantie wint de nieuwsgierigheid het van de afkeer: zou er iets waardevols kunnen schuilen in meningen die de mijne niet zijn? Aan het begin van het derde millennium kondigt zich voor de zoveelste keer in de geschiedenis een switch aan in de betekenis van het begrip tolerantie. Van de positieve, nieuwsgierige tolerantie van het einde van de twintigste eeuw gaat Europa in een aantal opzichten terug naar een totaal ontbreken van tolerantie: zero tolerance!

Net als de zee kent de tolerantie eb en vloed. Net als bij de fasen van de maan zijn er tijden dat het licht van de tolerantie volop en helder schijnt, en tijden dat het licht verduisterd is.

De roep om tolerantie ontstaat bij minderheden die meer ruimte voor zichzelf eisen. Maar als een minderheid het voor het zeggen krijgt, is de verleiding groot anderen aan banden te leggen. Zo ontstaat een dubbele beweging van eb en vloed. Positieve en negatieve tolerantie volgen elkaar voortdurend op, terwijl het verkrijgen van ruimte voor zichzelf soms resulteert in het beperken van andermans ruimte.

Tolerantie is geen gemakkelijk begrip. Het laat zich waarschijnlijk het beste definiëren door haar tegendeel: intolerantie. 

Candide
Met Candide of het optimisme, geschreven vier jaar na de aardbeving van Lissabon, schreef de Franse filosoof Voltaire een ongekend felle aanval op de intolerantie (laatste Nederlandse editie 2010). Het verhaal speelt in 1755. Candide – zijn naam betekent onnozele hals – komt in Lissabon aan. Hij wordt vergezeld door zijn leraar Pangloss, een rasoptimist. Net als de Duitse filosoof Leibniz, verkondigt Pangloss dat deze wereld de beste is van alle mogelijke werelden. De dag na de aankomst van het tweetal in Lissabon beeft de aarde. De aardbeving van Lissabon maakte tienduizenden doden en legde de stad in puin. Heel Europa was geschokt. Candide en Pangloss schieten de overlevenden te hulp. Als ze even uitrusten, ontstaat er een filosofische discussie met inwoners van de stad over de oorzaak van de ramp. Candide en Pangloss praten hun mond voorbij. De catastrofe kan toch geen goddelijk straf zijn? Zij worden aan de Inquisitie verraden en als ketters veroordeeld.

Het volk is doodsbang voor een nieuwe aardbeving en de autoriteiten willen die angst sussen. De universiteit van Coïmbra besluit om daarvoor het volk ‘een fraaie autodafe’ aan te bieden, een plechtige ceremonie waarin enkele ketters op de brandstapel zullen eindigen. Zie daar, zeggen de wijze professoren, een secret infaillible pour empêcher la terre de trembler, een onfeilbaar geheim om een nieuwe aardbeving te beletten. Pangloss wordt opgehangen, Candide met zweepslagen bewerkt, twee bekeerde joden en een man verdacht van incest vinden de dood op de brandstapel. De veroordeelden dienen als zondebokken, menselijke offers die verondersteld worden de toorn van God af te leiden. En Voltaire zou Voltaire niet zijn als hij de zinloosheid van het hele gebeuren niet aan de schandpaal zou nagelen. Het autodafe is amper voltrokken of de aarde beeft opnieuw. Domheid en intolerantie, zegt hij, vormen een levensgevaarlijke combinatie.

Met zijn scherpe ironie weet Voltaire de intolerantie van de inquisiteurs en hun handlangers volstrekt belachelijk te maken. En het is juist deze ironie die latere kunstenaars aangrepen om het verhaal op hun manier te vertellen.

De Franse regisseur Norbert Carbonnaux verplaatste het verhaal van Candide naar de twintigste eeuw in zijn film Candide ou l’optimisme du XXème siècle (1960, DVD 2004). Ook deze Candide wordt op de golven van de geschiedenis meegevoerd naar de meest ongelukkige oorden: de vernietigingskampen van de nazi’s, Hiroshima als pendant van Lissabon, de kelders van de sovjetterreur in plaats van de kerkers van de Inquisitie. Acteurs van formaat (Jean-Pierre Kassel, Pierre Brasseur, Louis de Funès) weten door middel van een ongehoord satirische aanpak van doodernstige thema’s de boodschap van Voltaire over te brengen: hoezo leven we in de beste van alle mogelijke werelden? Het beste wat je kunt doen, zei Candide in 1759 al, is je eigen tuin onderhouden!

Diezelfde Voltairiaanse ironie inspireerde de Amerikaanse componist Leonard Bernstein tot zijn succesvolle opera Candide (1956). In een van de bekendste scènes huppelen de overlevenden van de aardbeving van Lissabon vrolijk op het toneel en dansen de horlepiep rond de veroordeelde ketters die weldra zullen sterven. Op een musical-achtig deuntje zingen de omstanders: What a day, what a day for an autodafe. Een werkelijk verrassende Amerikaanse vertaling van Voltaire’s sarcasme: wat een prachtige dag voor een autodafe!

Zie opname van de operascene op www.erfeniseuropa.nl, hoofdstuk 5

Christiane Berkvens - Stevelinck
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *