Erfenis Europa (5) – Verantwoordelijkheid

‘Goede mensen hebben geen wetten nodig om te weten waar hun verantwoordelijkheid ligt en slechte vinden wel een achterpoortje.’

Plato

Verwondering, nieuwsgierigheid, vertrouwen in de vooruitgang: de drie eerste legaten uit dit cultureel testament lijken te getuigen van een mateloos optimisme. Wie zou ze weigeren? Het vierde legaat ligt wat moeilijker: verantwoordelijkheid, of liever gezegd verantwoordelijkheidsbesef, verantwoordelijkheidsgevoel.

Over verantwoordelijkheid valt eindeloos te filosoferen. Maar of het echt helpt om in de praktijk van alledag de juiste beslissingen te nemen, is maar de vraag. Gelukkig is er één boek dat het begrip verantwoordelijkheid voor alle mensen, jong en oud, inzichtelijk maakt: De kleine Prins, van de Franse schrijver Antoine de Saint-Exupéry. In talloze talen vertaald (laatste Nederlandse uitgave 2010), met originele aquarellen van de auteur, komt dit sprookje op de vierde plaats van de belangrijkste boeken uit de twintigste eeuw. Volkomen terecht! Elk kind, elke volwassene, moet De Kleine Prins minstens een paar keer in zijn of haar leven gelezen, of liever gezegd, gehoord hebben want De Kleine Prins moet worden voorgelezen. De vertelling heeft verschillende lagen die, naarmate men die doorgrondt, tot een dieper besef van het begrip verantwoordelijkheid leiden.

Antoine de Saint-Exupéry (Saint-Ex, korten de Fransen af) kreeg een heldenstatus nadat hij in 1944 met zijn verkenningsvliegtuig in de Middellandse Zee neerstortte. Zijn grotendeels biografische romans zijn een pleidooi voor moed en engagement. Een van de bekendste, Vol de nuit (1931), Nachtvlucht (laatste Nederlandse editie 1986) vertelt het verhaal van de luchtpost in Patagonië in de jaren twintig. De piloten werd bijgebracht dat hun enige – en heilige – taak was: de post tot in de meest afgelegen en moeilijk bereikbare oorden op tijd te bezorgen. Saint-Exupéry was één van hen. Niet de beste overigens. Hij kreeg ongeluk op ongeluk en toonde zich in zijn cockpit voortdurend verstrooid. Maar vliegen was zijn passie. En schrijven. Over de deugden die volgens hem de wereld zouden moeten regeren. Bovenaan prijkte : verantwoordelijkheid, het centrale thema van De Kleine Prins.

Een piloot stort neer in de woestijn. Als hij wakker wordt staat een jongetje naast hem, afkomstig van een verre asteroïde. Alstublieft … teken voor mij een schaap! vraagt het jongetje. Het is het begin van een reeks dialogen waarin de lezer (of de hoorder) morele voorbeelden aangeboden krijgt. Thuis, op zijn planeet, zorgt de kleine prins voor een bloem. Daar is hij als enige verantwoordelijk voor. Op zijn eigen planeet heeft hij de taak op zich genomen om drie reuzenbomen constant te snoeien, opdat ze de planeet niet overwoekeren. En dat lukt hem. Maar de piloot lukt het niet een schaap te tekenen dat het jongetje goed genoeg vindt. Uiteindelijk, na vele verwoede pogingen, is de tekening klaar en kan de piloot die geven aan de kleine prins. Daarbij zegt hij: denk erom, je bent verantwoordelijk voor wat je hebt getemd.

Dit sprookje verscheen in 1943, midden in de oorlog. Voor de goede verstaander stonden de reuzenbomen voor de drie grote machten die de wereld in de oorlogsellende hadden gestort: Duitsland, Italië en Japan. En de waarschuwing aan de kleine prins betekende: zelfs als de vijand overwonnen wordt, getemd wordt, moet de vrede op een verantwoordelijke manier tot stand komen. Want de vernederende vrede die een einde had gemaakt aan de Eerste Wereldoorlog was tenslotte de kiem van de Tweede geworden. Iedereen was dus verantwoordelijk voor de gezamenlijke toekomst.

Elders stelde Saint-Exupéry, in een onweerlegbaar syllogisme (drietrapsredenering) :

Chacun est responsable de tous.
Chacun est seul responsable.
Chacun est seul responsable de tous.

Elk mens is verantwoordelijk voor allen.
Elk mens is de enige verantwoordelijke.
Elk mens is de enige verantwoordelijke voor allen.

[ Antoine de Saint-Exupéry ] – Pilote de guerre 

A man for all seasons

Trailer op www.erfeniseuropa.nl, hoofdstuk 4. 

Een ander voorbeeld van een mens die de dood trotseert vanuit een besef van verantwoordelijkheid is de Engelse humanist Thomas More. Opgeklommen tot de hoogste ambten weigerde hij naar de pijpen van Henry VIII te dansen. Kort samengevat: de koning, die nog geen troonopvolger had en een notoire liefhebber van vrouwelijk schoon was, wilde van zijn vrouw scheiden om met zijn volgende geliefde te kunnen trouwen. De toestemming van de paus bleef uit. De koning besloot zich van de katholieke kerk af te scheiden en eiste van zijn onderdanen dat ze zich achter zijn besluit schaarden. Thomas More kon dat voor zijn geweten niet verantwoorden en weigerde. Hij werd op 5 juli 1535 onthoofd.

More was nauw bevriend met Erasmus, die bij hem in Londen over de vloer kwam. Ze schreven elkaar brieven die vrij snel werden gepubliceerd, zo boeiend schaafden de vrienden hun gedachten aan elkaar. Beiden rooms-katholiek, streefden ze naar harmonie en tolerantie in een tijd waar vooral religieuze en politieke strijd heerste tussen katholieken en protestanten. Ondanks hun kritiek op de uitwassen in de kerk bleven ze trouw aan hun katholieke overtuiging. Dat werd hen niet in dank afgenomen. Ze hielden stand. Uit verantwoordelijkheidsbesef.

Ook Thomas More inspireerde toneelschrijvers, schilders en cineasten. Hans Holbein de Jongere schilderde hem in 1527, op het toppunt van zijn macht, blakend van zelfvertrouwen. Het portret hangt in een van de mooiste musea van New York, de Frick collection. Wie de smaak te pakken wil krijgen, kan het museum alvast virtueel bezoeken (www.frick.org).

Het duurde niet lang voordat het leven van de Engelse held op de planken werd gebracht. In de British Library wordt een eigenaardig handschrift bewaard, een toneelstuk van een auteurscollectief, getiteld: Sir Thomas More (MS Harley 7368). Zou Shakespeare een van die auteurs zijn? Dit wordt zowel beweerd als tegengesproken, een leuke speelweide voor specialisten. Feit is dat de vermaarde Royal Shakespeare Company het stuk in 2005 op de planken bracht.

Het leven van Thomas More bevat alle ingrediënten voor een spannende film. Die kwam er ook, in 1966. A man for all seasons, van de gevierde regisseur Fred Zinnemann, met Orson Welles, Vanessa Redgrave, John Hurt en in de hoofdrol Paul Scoffield. De film laat de delicate positie van Thomas More zien, verscheurd tussen loyaliteit aan zijn koning en zijn verantwoordelijkheid als hoeder van de staat en trouw katholiek. Paul Scoffield weet de innerlijke strijd van More feilloos neer te zetten. Hij kreeg een Oscar voor zijn rol. Een perfecte casting.  

Christiane Berkvens - Stevelinck
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *