Erfenis Europa (4) – Vertrouwen in de vooruitgang

De joodse traditie kent de gewoonte een geestelijk testament op te stellen, waarin iemand kenbaar maakt wat hij of zij belangrijk vindt om aan de volgende generaties door te geven. Een prachtige traditie. Welke legaten zijn de moeite waard om in dat testament opgenomen te worden? Christiane Berkvens-Stevelinck, em. hoogleraar Europese cultuur aan de Radbouduniversiteit Nijmegen, schreef er een boek over: Erfenis Europa. Toekomst van een stervende zwaan (Skandalon 2012).

Vertrouwen in de vooruitgang vormt de kern van de Europese cultuur en dat dateert niet van gisteren. Hoe ontstaat vooruitgang eigenlijk? Door traditie en vernieuwing nauw met elkaar te verbinden, haast fysiek te verenigen. De Franse filosoof Bernard van Chartres bedacht er in de twaalfde eeuw een beeld voor: wij zijn, schreef hij, dwergen op de schouders van reuzen. Zo kunnen we verder dan die reuzen zien. Niet omdat wij scherper zien of langer zijn maar omdat die reuzen ons dragen. Zo bekijken we de wereld vanaf grote hoogtes. Zelf was Bernard van Chartres waarschijnlijk te rade gegaan bij de Griekse mythologie, waar het beeld al opdook.

De reus Orion was de zoon van Poseidon, de god van de zee en van een aardse schone. In een dronken bui vergreep Orion zich aan Merope, de dochter van de koning van Chios. Woedend verblindde de koning de bronstige reus die zijn toevlucht zocht bij de god Hephaistos. Deze verwees de blinde reus door naar de zonnegod en gaf hem als metgezel de dwerg Cedalion. Orion plaatste de dwerg op zijn schouder en volgde diens aanwijzingen. Deze scène schilderde de zeventiende-eeuwse Franse kunstenaar Nicolas Poussin in prachtige groene tinten. Helios, de god van de zon, genas de reus van zijn blindheid. Dat had hij beter niet kunnen doen want Orion dreigde vervolgens alle dieren op aarde te doden, een ellendig plan waar moeder aarde zich tegen verzette. Zij stuurde een reuzeschorpioen die de reus wist te doden. Uiteindelijk werden Orion en de schorpioen die de aarde van hem verloste als gelijknamige constellaties aan de hemel toegevoegd, waar iedereen hen kan aanschouwen.

Vooruitgang heeft een eigenaardige tweelingbroer, genaamd decadentie. De gedachte dat alles van kwaad tot erger gaat, is wijd verspreid. Oma’s en opa’s hebben vaak de neiging om te denken dat alles vroeger beter was. Of ze gelijk hebben of niet valt te bezien. Maar met die mening staan ze wel in een oeroude traditie, bekend als de mythe van de Vier Rijken. Welke Vier Rijken het waren hangt van de periode af waarin de mythe wordt verteld. Hoe ontstond die mythe?

Vierduizend jaar geleden begonnen de Assyriërs, vanuit het huidige Irak, de beschavingen rondom hen heen te onderwerpen. Op het hoogtepunt van hun machtige Rijk, heersten ze over het grootste deel van het Midden-Oosten. Na vijftien eeuwen moesten ze hun macht afstaan eerst aan de Meden, dan aan de Perzen, allebei afkomstig uit het huidige Iran, en uiteindelijk aan het Macedonische Rijk van Alexander de Grote. De opkomst en ondergang van deze Rijken, die ongeveer dezelfde regio onder hun bewind wisten te brengen, stemde tot nadenken en wakkerde de verbeelding aan. De kolos met de lemen voeten, symbool van decadentie, was geboren!

Hij kwam, met enkele aanpassingen, terecht in de Bijbel en, van daaruit, in de meeste Europese talen. Als iets dat heel wat lijkt in werkelijkheid heel zwak is, zeggen we: dat is een kolos met lemen voeten!

Wat is het verhaal?

Nebukadnezar II, koning van Babylon, is oppermachtig. Hij krijgt een vreselijke droom, die zijn waarzeggers niet kunnen uitleggen. Alleen de Israëliet Daniël, een profeet, die met zijn volk naar Babylon is afgevoerd, kan dat. Wat droomde de koning? Hij zag een gigantisch beeld, een kolos, met een hoofd van goud, armen en borst van zilver, buik en lendenen van brons, schenen van ijzer en voeten van leem. Plotseling rolt er een steentje tot op de voeten van de kolos die tergend langzaam in elkaar zakt en wordt verpulverd. Een schrikbeeld. Daniël legt de nachtmerrie uit: wat de koning heeft gezien is de toekomstige decadentie van zijn Rijk (het hoofd van goud), dat van opvolger op opvolger – de Meden en de Perzen – steeds zwakker zal worden. Uiteindelijk, met de laatste van de vier Rijken, de Macedoniërs, zal wat ooit zo machtig was definitief instorten en verdwijnen.

Het idee dat alles altijd van kwaad tot erger gaat, is een wijdverspreide gemeenplaats. De vraag is of het klopt.

Decadentie staat regelrecht tegenover vertrouwen in de vooruitgang. De keuze is dus tussen twee beelden: de dwergen op de schouders van reuzen of de kolos op lemen voeten!

Decadentie heeft altijd een grote bekoring op schrijvers en kunstenaars uitgeoefend. Het Romeinse Rijk ging eraan ten onder maar de Europese cultuur hield er meesterwerken aan over. Een van de Romeinse keizers die de decadentie tot ongekende hoogte wist op te zwepen was Heliogabalus. Hij heerste slechts vier jaar en werd vermoord op zijn achttiende, in het jaar 222 na Christus. Deze kortstondige periode was genoeg om grote bekendheid te verwerven. Hij kwam oorspronkelijk uit Syrië en introduceerde in Rome de cultus van de zonnegod, met wie hij zich identificeerde. De Nederlandse schilder Alma-Tadema, die een grote voorkeur had voor taferelen uit de antieke wereld en er mierzoete schilderijen van maakte, schilderde in 1888 de jonge keizer terwijl deze zijn gasten onder rozen bedelft. Opvallenderwijs zijn deze decadente taferelen, die haast honderd jaar in verre depots of op rommelmarkten te vinden waren, nu weer volop in de mode. Men betaalt er een fortuin voor (je moet er wel van houden natuurlijk).

Louis Couperus herkende in Alma-Tadema een geestverwant die de sensualiteit van het Oosten en de weelderigheid van de Romeinse decadentie wist weer te geven. Twaalf jaar nadat Alma-Tadema dit schilderij had voltooid, publiceerde Couperus een roman over Heliogabalus: De berg van licht. Het werd een schandaal. Recensenten herkenden wel het meesterschap van de schrijver maar de bandeloosheid van de androgyne zonnekeizer deed hen walgen. Ze onderschreven de waarschuwing van Couperus zelf: dit boek was slechts voor een klein aantal lezers bedoeld. Sommigen zien erin de eerste homoroman. De berg van licht is, naar mijn mening, een van de mooiste romans uit de Nederlandse literatuur en Couperus had een profetische blik: Heliogabalus trouwt met een bevallige wagenmenner en het Romeinse volk stemt plechtig toe bij het eerste homohuwelijk!

Christiane Berkvens - Stevelinck
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *