Erfenis Europa (3) – Nieuwsgierigheid

De joodse traditie kent de gewoonte een geestelijk testament op te stellen, waarin iemand kenbaar maakt wat hij of zij belangrijk vindt om aan de volgende generaties door te geven. Een prachtige traditie. Welke legaten zijn de moeite waard om in dat testament opgenomen te worden? Christiane Berkvens-Stevelinck, em. hoogleraar Europese cultuur aan de Radbouduniversiteit Nijmegen, schreef er een boek over: Erfenis Europa. Toekomst van een stervende zwaan (Skandalon 2012).

Daniel 12: 4b: Velen zullen op zoek gaan en de kennis zal toenemen

Gefascineerd door zijn berekeningen houdt Isaac Newton de wacht voor de British Library in Londen, een tempel van curiositas, een heiligdom van nieuwsgierigheid. Wat meet hij met zijn passer? De baan van de komeet van Halley? Aan Newton’s grenzeloze nieuwsgierigheid danken wij de grondbeginselen van de mechanica en de ontdekking van de zwaartekracht. Hij wordt beschouwd als een van de belangrijkste wetenschappers van de moderne tijd. De Engelse schilder Francis Bacon schilderde rond 1795 Newton aan het werk, volledig in beslag genomen door zijn berekeningen. Tweehonderd jaar later liet de Schotse beeldhouwer Eduardo Palozzi zich inspireren door zijn voorganger. Het boegbeeld van de British Library nodigt de bezoekers uit zich met evenveel ijver als hijzelf te buigen over de vragen die de nieuwsgierigheid hun influistert. Newton belichaamt wat kerkvader Augustinus in de vijfde eeuw noemde  Libido sciendi, de begeerte van het weten. 

-Jacob van Maerlant, Der nature bloemen (1270)

De middeleeuwse mens was net zo nieuwsgierig als zijn hedendaagse nazaat. Maar de wereld waar hij naar keek, zag er anders uit. Welke gang volgen sterren en planeten? Hoe ver reikt de zee? Welke dieren, welke mensen bevolken nog onbekende plaatsen? Tussen werkelijkheid en verbeelding was de grens niet zo duidelijk. De eerste naslagwerken namen dus onbeperkt op wat men wist en wat men dacht te weten, bewezen feiten en oude legenden, door elkaar heen. En vormden een worldwide web in de twaalfde en dertiende eeuw.

Rond 1270 schreef de Vlaming Jacob van Maerlant Der nature bloemen, een geïllustreerde encyclopedie van de kennis van zijn tijd. Hij vond zijn inspiratie in een eerder werk van Thomas van Cantimpré. De fraaie miniaturen laten een wereld zien die aarzelt tussen wetenschappelijke observatie en sprookje, getuige deze aandoenlijke eenhoorn, rustend onder de bomen.

Op zijn voorhoofd draagt hij een enorme slagtand. Geen jager kan hem vangen: het dier is schuw en komt slechts tot rust als hij zijn hoorn in de schoot van een maagd kan leggen. De erotische toespeling kan niemand ontgaan. Bovendien bevat de hoorn van het dier een krachtig afrodisiacum, een stof die geslachtsdrift bevordert. Zou het bijgeloof in een dergelijke kracht in de slagtand van de neushoorn hiervandaan komen?

 De eenhoorn is een van de oudste fabeldieren. Hij liep rond in het paradijs, dartelde in oriëntaalse sprookjes en was een goede bekende van de antieke auteurs. Kunstenaars hebben de eenhoorn veelvuldig afgebeeld. De dertiende-eeuwse eenhoorn van Jacob van Maerlant had nog iets aandoenlijks. Op de vijftiende-eeuwse tapijten uit de Musée de Cluny, bekend als de Dame à la licorne, is de eenhoorn als het ware in de adelstand verheven. Maar intussen is hij door slechteriken gekaapt. In Harry Potter en de steen der wijzen (1991), houdt Voldemort, de vertegenwoordiger van het kwade, zich in leven door het bloed van het arme dier te drinken. Het valt niet altijd mee, een mythisch dier te zijn!

Erfenis Europa: Toekomst van een stervende zwaan

Christiane Berkvens-Stevelinck
isbn: 9789490708443
uitgave: paperback, 160 pagina’s
prijs: 19.50 euro

uitgeverij Skandalon 

Bestelling

Christiane Berkvens - Stevelinck
0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *